A–D
Acre
એકર 4,840 ચોરસ વાર એટલે લગભગ 4,047 ચોરસ મીટર જમીનનું માપ છે, અને મોટા ભાગના ભારતીય ખેડૂત ખરીદી, ભાડું અને હિસાબ આમાં જ કરે છે. એ હેક્ટર કરતાં નાનું છે — 1 હેક્ટર = 2.47105 એકર, તેથી 1 એકર = 0.404686 હેક્ટર.
Anthracnose
એન્થ્રેક્નોઝ ફૂગનો રોગ છે, જેમાં ફળ પર ખૂંપેલા, ઘાટા રંગના ગોળ ડાઘ પડે છે અને તેમાં ઘણીવાર કડી જેવાં કૂંડાળાં દેખાય છે; ભેજવાળા હવામાનમાં પાન અને થડ પર પણ એવા જ ડાઘ આવે છે. મરચાંમાં તેને ફળ સડો કે ડાઇ-બેક કહે છે અને વીણતી વખતે સારાં દેખાતાં ફળ પણ પછી સડીને મોટું નુકસાન કરે છે. તે વરસાદના છાંટા અને રોગિષ્ઠ બિયારણથી ફેલાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Aphid (Mahu)
મોલો 1-3 મિમીના પોચા, નાસપતી-આકારના રસ-ચૂસક જીવાત છે, જે કૂણી નવી કૂંપળો અને પાનની નીચેની સપાટી પર ગીચ ઝૂમખામાં ચીપકી રહે છે અને ચીકણો મધુરસ છોડે છે, જેના પર કાળી ફૂગ બેસી જાય છે. તે વાયરસ પણ ફેલાવે છે, એટલે સીધા નુકસાન કરતાં વધુ મહત્વનું છે તેને શરૂઆતમાં જ રોકવું.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →APMC
એપીએમસી રાજ્યની ખેત ઉત્પન્ન બજાર સમિતિ છે, જે વેપારીઓને લાઇસન્સ આપે છે અને તમારા માલની હરાજી થાય એ મંડી ચલાવે છે. વેચાણ વખતે કપાત, વજનની રીત અને ચુકવણીની સમયમર્યાદા એના નિયમોથી નક્કી થાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Artificial insemination (AI)
ઘરે સાંઢ રાખવાને બદલે પરખાયેલા સાંઢના વીર્યથી ગાય-ભેંસને ગાભણ કરાવવી. આથી નાની જમીનવાળા ખેડૂતની પહોંચમાં પણ સારી ઓલાદ આવે, બસ વેતરના સાચા સમયે બીજદાન કરાવવું જરૂરી છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Bacterial Blight
બેક્ટેરિયલ બ્લાઇટ બેક્ટેરિયાનો રોગ છે, જેમાં પાનની ટોચ કે કિનારીથી પાણી-પલળેલી પટ્ટીઓ શરૂ થાય છે અને તેની ધાર લહેરિયાળી પીળા-ભૂરા રંગની હોય છે; ભેજવાળી સવારે ઘા પર દૂધિયો સ્રાવ દેખાઈ શકે. ડાંગર અને કપાસનો મોટો રોગ છે અને વરસાદના છાંટા, પિયતના પાણી, ઓજારો તથા રોગિષ્ઠ બિયારણથી ફેલાય છે — એટલે પ્રમાણિત બિયારણ, ભીના પાકમાં કામ ન કરવું અને ખેતરનો નિકાલ સુધારવો જરૂરી છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Bacterial Wilt
બેક્ટેરિયલ સુકારો ટમેટા, રીંગણ, બટાકા અને મરચાંનો જમીનજન્ય બેક્ટેરિયા રોગ છે, જેમાં છોડ પાન લીલાં હોવા છતાં અચાનક ઢળી પડે છે — ફ્યુઝેરિયમની જેમ પહેલાં પીળાશ આવતી નથી. તપાસ સહેલી છે: થડનો નીચેનો ભાગ કાપીને ચોખ્ખા પાણીના ગ્લાસમાં લટકાવો; એક-બે મિનિટમાં દૂધિયો સ્રાવ નીકળે તો આ જ રોગ છે. સંક્રમિત છોડ તરત ઉખેડી નાશ કરો, ઉપાય નથી.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Banana
કેળ બાગાયતી પાક છે, જે લગભગ એક વર્ષે લૂમ આપે છે અને પછી રેટૂન ચાલુ રહે છે. ટીશ્યુ કલ્ચરથી તૈયાર રોપા વાપરો તો બગીચો એકસરખો અને રોગમુક્ત રહે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Banana circle
વચ્ચે કમ્પોસ્ટનો ખાડો અને ફરતે કેળના છોડનું કૂંડાળું. રસોડા અને નાહવાનું પાણી ખાડામાં જાય છે, ઢગલો તેને ગાળીને રોકી લે છે, અને કેળ તેને ધીરે ધીરે પીતાં રહે છે — ગળણી, કમ્પોસ્ટનો ઢગલો અને ફળનો બગીચો, ત્રણેય એકમાં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Barn owl
રાત્રે શિકાર કરતું પક્ષી, જે ઉંદર અને ખેતરના ઉંદરડા પર જીવે છે અને કોઠાર કે સાદી માળા-પેટી લગાવો તો ત્યાં જ વસી જાય છે. વસેલી એક જોડ એક સીઝનમાં સેંકડો ઉંદર ઉપાડી લે છે — ઝેર વગર, ખર્ચ વગર ઉંદર નિયંત્રણ.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Basal dose
વાવણી વખતે કે એની થોડી પહેલાં માટીમાં ભેળવાતું ખાતર, જેથી નાના પાકને મૂળ પાસે જ ખોરાક તૈયાર મળે. ફોસ્ફરસ અને પોટાશ સામાન્યપણે આમાં જ અપાય છે, કારણ કે એ માટીમાં ખૂબ ઓછાં ખસે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Beetle bank
ખેતરની કિનારી પર ઝુંડ બનાવતા ઘાસની ઊંચી પટ્ટી, જેને કદી કાપવામાં આવતી નથી, જેથી જમીની ભમરા, રોવ ભમરા અને કરોળિયા ત્યાં જ શિયાળો કાઢી શકે. જીવાતની ઋતુ આવે ત્યારે શિકારીઓ પહેલેથી જ પડોશમાં હાજર હોય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Beneficial insect
મિત્ર જીવાત એ જીવાત છે જે પાકને નુકસાન નહીં, ફાયદો કરે છે — કાં તો નુકસાનકારક જીવાત ખાઈને, કાં તો ફૂલોનું પરાગનયન કરીને. ખેતરમાં મળતા મોટા ભાગના જીવાત આ જ વર્ગમાં આવે છે, અને એટલે જ દરેક જીવાત પર ચાલતી તીવ્ર દવાથી જે મફત જીવાત-નિયંત્રણ ખતમ થાય છે, તે બચાવેલા નુકસાન કરતાં ઘણીવાર ભારે પડે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Bigha
વીઘો પરંપરાગત જમીન માપ છે, જેનું માપ નક્કી નથી અને રાજ્યવાર, ક્યાંક જિલ્લાવાર પણ બદલાય છે. ભાવ, ભાડું કે સહાયનો દાવો નક્કી કરતાં પહેલાં હંમેશાં સ્થાનિક વીઘાથી એકરનો હિસાબ ચકાસી લેવો.
Bio-intensive spacing
સીધી હરોળને બદલે હેક્સાગોનલ, ઓફસેટ રીતે વાવેતર, જેથી દરેક છોડ પોતાના પડોશીઓથી સરખા અંતરે બેસે અને પાંદડાં માટીને ઢાંકી લે. આ જીવંત છત્રી નિંદણ દબાવે છે અને ભેજ જાળવી રાખે છે, કોઈ વધારાના ખર્ચ વગર.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Biochar
પાક અવશેષને ખૂબ ઓછી હવામાં ચારીને બનાવેલો કોલસો, જેને માટીમાં ભેળવવામાં આવે છે. બાયોચારના છિદ્રો દાયકાઓ સુધી પાણી, પોષક તત્વો અને સૂક્ષ્મજીવો પકડી રાખે છે, તેથી જે માટીમાં તે જાય છે તે ઘસાવાને બદલે સુધરતી જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Biofertiliser
રાઇઝોબિયમ કે એઝોટોબેક્ટર જેવા ઉપયોગી જીવાણુ-ફૂગના જીવંત કલ્ચર, જેનાથી બિયારણ કે માટીની માવજત થાય છે. એ નાઇટ્રોજન બાંધે છે કે માટીમાં પહેલેથી બંધાયેલો ફોસ્ફરસ છૂટો કરે છે, જેથી ખાતરનો થોડો ખર્ચ બચે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Biopesticide
જીવંત જીવો કે વનસ્પતિના અર્કમાંથી બનેલી કીટ-નિયંત્રણ દવા, જેમ કે લીમડો, ટ્રાઇકોડર્મા કે બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસ. મિત્ર કીટકો પર નરમ રહે અને રાસાયણિક અવશેષ છોડતી નથી, પણ અસર ધીમી કરે અને છંટકાવ સાચા સમયે થવો જરૂરી છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Bokashi composting
જાપાની પદ્ધતિ, જેમાં રસોડાનો કચરો ઇનોક્યુલેટેડ થૂલા સાથે બંધ ડોલમાં આથવામાં આવે છે — કમ્પોસ્ટ કરતાં અથાણું નાખવા જેવું વધુ. બોકાશી રાંધેલું ખાવાનું, માંસ અને ડેરી સુધ્ધાં લઈ લે છે, જેને સામાન્ય ઢગલો ના પાડે છે, અને ફેરવવા માટે જગ્યા પણ માંગતી નથી.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Borewell
ભૂગર્ભ પાણી સુધી પહોંચવા પાડેલું સાંકડું ઊંડું છિદ્ર, જેમાંથી સબમર્સિબલ કે મોટરથી પાણી ખેંચાય. જરૂર પડે ત્યારે પાણી મળી જાય, પણ જ્યાં દરેક ખેડૂત પોતાનો બોર વધુ ઊંડો કરાવતો જાય ત્યાં આખા ગામનું જળસ્તર નીચે જતું રહે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Brinjal
રીંગણ ગરમ ઋતુની શાકભાજી છે, જેની વીણ એક જ છોડ પરથી કેટલાંય અઠવાડિયાં ચાલે છે. એનો મુખ્ય દુશ્મન ડૂંખ અને ફળ કોરી ખાનારી ઇયળ છે, અને કોરાયેલી ડૂંખ નિયમિત તોડતા રહેવાથી એ કાબૂમાં રહે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Broadfork
લાંબા દાંતાવાળું સ્ટીલનું ફ્રેમ, જેને પગથી માટીમાં ખોસીને પાછળ નમાવવામાં આવે છે — સખત પડ પલટ્યા વગર ફાટે છે. બ્રોડફોર્ક રોટાવેટર કરતાં અળસિયાં અને ફૂગની જાળ પર નરમ પડે છે, અને ખરીદવામાં સસ્તું છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Calving interval
એક જ પશુના બે વેતર વચ્ચેનો ગાળો. આ ગાળો જેટલો લંબાય, એટલા દિવસ દૂધ વગર જ ખાણ ખવડાવવું પડે — એટલે વેતરે આવે તે ધ્યાનમાં રાખવું અને સમયસર ગાભણ કરાવવું સીધું નફાનું રક્ષણ કરે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Canal irrigation
બંધ કે નદીથી નહેરોના જાળ મારફતે ખેતર સુધી પાણી પહોંચાડવું, જે વારાફરતી છોડાય છે. ચલાવવાનો ખર્ચ ઓછો, પણ વાવણી અને આયોજન પોતાની સગવડે નહીં પણ પાણી છૂટવાના વારા જોઈને કરવું પડે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Carbon-to-nitrogen ratio
કમ્પોસ્ટના ઢગલામાં સૂકી વસ્તુઓ અને લીલી વસ્તુઓનું સંતુલન. સૂકું વધુ થયું તો ઢગલો ઠંડો પડ્યો રહે છે; લીલું વધુ થયું તો ચીકણું થઈને વાસ મારવા લાગે છે. કમ્પોસ્ટ બને કે ન બને, એ બધું આ ગુણોત્તર પર જ છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Chicken moat
ક્યારીની ફરતે ફરતી બે વાડ અને તેમની વચ્ચે એક સાંકડી ગલી, જ્યાં મરઘાં દિવસભર રહે છે. પાક તરફ વધતાં તીડ, ભમરા અને ગોકળગાયને પહેલાં ભૂખ્યા શિકારીઓથી ભરેલી એ ગલી પાર કરવી પડે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Chilli
મરચી લીલી વીણવા માટે કે સૂકા લાલ મરચા માટે લેવાય છે અને ઊંચા ભાવ સાથે ઊંચું જોખમ પણ લાવે છે. થ્રિપ્સથી ફેલાતો પાન કોકડવા અને ફળનો સડો સામાન્ય રીતે નફો ખાઈ જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Chinampa
છીછરા પાણીની અંદર બનેલી અને નીચે તળિયે બંધાયેલી ઊંચી ક્યારી, જેને પાણી કેશિકા ક્રિયાથી સતત સિંચતું રહે છે અને નહેરમાંથી કાઢેલો કાદવ ખાતર આપે છે. ચિનામ્પાનો વિચાર તળાવ, નહેર કે પાણી ભરાયેલા નીચાણવાળા ખેતર પાસે કામ આવે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Clay soil
ખૂબ બારીક કણોવાળી ભારે માટી, જે ભીની હોય ત્યારે ચીપકે અને સૂકાય ત્યારે તરડાય. ભેજ અને તત્વો સારી રીતે રોકે પણ પાણી ધીમે નીકળે, એટલે અહીં નિકાલ અને ખેડ વખતનો ભેજ સૌથી વધુ મહત્વનો બને છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Cold chain
કોલ્ડ ચેઇન એટલે ખેતરથી ખરીદદાર સુધી ઠંડકની અતૂટ સાંકળ — પ્રી-કૂલિંગ, કોલ્ડ સ્ટોરેજ, રેફ્રિજરેટેડ વાહન અને ઠંડું બજાર બિંદુ. સાંકળમાં એક જગ્યાએ ગરમી લાગે તો એ પહેલાંની બધી ઠંડક નકામી થઈ જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Colostrum
વેતર પછીનું ઘાટું પીળું પહેલું દૂધ, જે રોગપ્રતિકારક તત્વોથી ભરેલું હોય છે. વાછરડા-વાછરડીને એ જન્મના પહેલા થોડા કલાકોમાં જ મળી જવું જોઈએ, કારણ કે એનું આંતરડું એ રક્ષણ ફક્ત એટલી જ વાર ચૂસી શકે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Compost
ખેતર અને રસોડાનો કચરો કોહવાવીને બનેલું ઘાટા રંગનું, ભરભરું અને માટી જેવી સુગંધવાળું ખાતર. તત્વો ધીમે-ધીમે અને સતત આપે છે અને એથી મોટી વાત — થોડી સીઝનમાં માટીની પાણી પકડવાની શક્તિ અને બાંધો સુધારી દે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Contact pesticide
સંપર્ક દવા ફક્ત એ જ જીવાતને મારે છે જેના પર તે સીધી પડે છે, એટલે પરિણામ પૂરેપૂરું એ વાત પર ટકે છે કે છંટકાવ કેટલો સારો પહોંચ્યો — પાનની નીચેની સપાટી રહી ગઈ તો જીવાત પણ રહી ગયો. તે સિસ્ટમિક દવા કરતાં જલદી તૂટે છે અને ભારે વરસાદ પછી સામાન્યપણે ફરી આપવી પડે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Coppicing
ઝાડને જમીન પાસેથી કાપી નાખવું, જેથી તે નવા ફૂટા કાઢે અને બળતણ, વળી અને ચારા માટે વારંવાર કાપી શકાય — ઝાડ પાડ્યા વગર. લીમડો, સુબાબૂલ અને વાંસ આ સારી રીતે ઝીલી લે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Cost of cultivation
ખેતીની પડતર એટલે કોઈ ક્ષેત્ર પર પાક ઉગાડવાનો પૂરો ખર્ચ — રોકડ ખર્ચ સાથે તમારી જમીન, તમારી મજૂરી અને પરિવારના કામની કિંમત પણ. એની સરખામણી પ્રતિ એકમ ક્ષેત્રની કુલ આવક સાથે કરો, આખી આવક સાથે નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Cotton
કપાસ ખરીફની લાંબા ગાળાની રોકડિયા ફસલ છે, જે મુખ્યત્વે ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને તેલંગાણામાં થાય છે. એમાં નફો કે નુકસાન મોટે ભાગે ગુલાબી ઇયળ અને રસ ચૂસનારી જીવાતના કાબૂ પર જ નક્કી થાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Cotton Bollworm
કપાસ બોલવોર્મ (અમેરિકન બોલવોર્મ) જાડી ઇયળ છે, જેનો રંગ લીલાથી ભૂરો કે ગુલાબી હોય છે. તે કપાસના જીંડવા, ચણા અને તુવેરની શીંગ કે ટમેટાના ફળમાં ચોખ્ખું ગોળ કાણું પાડે છે અને કાણાના મુખ પર દાણાદાર હગાર દેખાય છે. તે અંદર છુપાઈને ખાય છે, એટલે ઇયળ નહીં — દર અઠવાડિયે કાણાં અને હગાર તપાસો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Cotton Jassid
કપાસ જેસિડ (પાન-કૂદકો) નાનું, ફાચર-આકારનું આછું લીલું જીવાત છે, જે બાજુમાં ચાલે છે અને પડછાયો કે હલચલ પરખતાં જ ઊડી જાય છે. તેનું ખાસ લક્ષણ હોપર બર્ન છે — પાનની કિનારી નીચે વળીને તાંબાવરણી, પીળી કે લાલ પડી જવી. કપાસ, ભીંડા અને રીંગણમાં સામાન્ય છે અને ગરમ-સૂકા હવામાનમાં ઝડપથી વધે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Critical irrigation stage
વૃદ્ધિની એ થોડી અવસ્થાઓ — જેમ કે મુગટ-મૂળ, ફૂલ આવવું અને દાણો ભરાવો — જેમાં પાણી ચૂકી જાય તો ઉત્પાદનનું સૌથી મોટું નુકસાન થાય. પાણી ખૂટે તો પહેલાં આ અવસ્થાઓ સાચવો, બાકીની સિંચાઈ જવા દો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Crop rotation
એક જ ખેતરમાં દર સીઝને એ જ પાક ફેરવવાને બદલે પાક બદલતા રહેવું. આથી કીટ અને રોગનું ચક્ર તૂટે છે, અને ફેરબદલમાં કઠોળ રાખવાથી એ પછીના પાક માટે નાઇટ્રોજન છોડી જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →DAP (di-ammonium phosphate)
આ ખાતર ફોસ્ફરસ સાથે થોડું નાઇટ્રોજન પણ આપે છે અને મુખ્યત્વે વાવણી વખતે અપાય છે, કારણ કે મૂળ બંધાવાના શરૂઆતના દિવસોમાં ફોસ્ફરસ જોઈએ છે. કેટલું આપવું તે માટીના પરીક્ષણથી નક્કી કરો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Deep litter method
મરઘાંઘરની ફરસ પર સૂકું પાથરણું મહિનાઓ સુધી જમા થવા દેવું, જેથી તે ત્યાં જ કમ્પોસ્ટ બનતું જાય અને મરઘાં ખોતરતાં ખોતરતાં તેને ફેરવતાં રહે. ડીપ લિટર વાસ રોકે છે, ઘર ગરમ રાખે છે, અને અંતે તૈયાર ખાતર આપે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Deficit irrigation
પાકને એની પૂરી પાણીની જરૂરિયાત કરતાં જાણીજોઈને ઓછું આપવું, અને મર્યાદિત પાણી એ અવસ્થાઓ માટે બચાવવું જ્યાં ઉત્પાદન નક્કી થાય. કૂવો કે નહેર બધાને પૂરું ન આપી શકે ત્યારે વધુ વિસ્તાર કાઢવાની આ જ રીત છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Desi (heirloom) seed
દેશી બિયારણ પરંપરાગત ખુલ્લા પરાગણવાળી જાતો છે, જેનું બી તમે તમારા પાકમાંથી રાખીને ફરી વાવી શકો અને એ જ પરિણામ મળે. ઉત્પાદન સામાન્ય રીતે હાઇબ્રિડ કરતાં ઓછું રહે, પણ બિયારણનો ખર્ચ શૂન્ય અને સ્થાનિક વાતાવરણ સાથે મેળ સારો હોય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Dew harvesting
ઢીલા પથ્થરોનો ઢગલો, એટલે કે એર વેલ, આસપાસની હવા કરતાં જલદી ઠંડો પડે છે, તો ભેજવાળી રાતની હવા તેને અડીને ટીપાંમાં ફેરવાય છે. આ આખા ખેતરની સિંચાઈ નહીં કરે, પણ એક નાના ફળઝાડને સૂકો સમય કઢાવી શકે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Dew pond
છીછરો, રકાબી જેવો ખાડો જે આસપાસની જમીન કરતાં ઠંડો રહે છે, જેથી રાતનો ભેજ તેમાં જમા થાય. ડ્યૂ પોન્ડ વરસાદ અને ધુમ્મસ પણ પકડે છે, અને પરંપરાથી સૂકાં શિખરો પર પશુને પાણી પાતો આવ્યો છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Dragonfly
ડ્રેગનફ્લાય મોટી આંખો અને પાતળા શરીરવાળું જીવાત છે, જેની બે જોડ પારદર્શક, નસ જેવી રેખાવાળી પાંખો બેસતી વખતે સીધી ફેલાયેલી રહે છે; તે તળાવ, નહેર અને પિયતવાળા ખેતરો પર ઊડતી દેખાય છે. ઊડતાં-ઊડતાં મચ્છર અને બીજા નાના ઉડતા જીવાત પકડી લે છે અને માણસને કરડતી કે ડંખ મારતી નથી.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Drip irrigation
પાઇપ અને ડ્રિપર દ્વારા દરેક છોડના મૂળ પર ટીપે-ટીપે પાણી પહોંચાડવું. બાષ્પ થઈને કે વહી જઈને પાણી ખૂબ ઓછું જાય, હાર વચ્ચેના નીંદણને પાણી ઓછું મળે, અને સાથે ખાતર પણ આપી શકાય.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Duckweed
તળાવ કે ટાંકાના પાણી પર તરતો નાનકડો છોડ, જે બે-ત્રણ દિવસમાં બમણો થઈ જાય છે અને પ્રોટીનથી ભરપૂર હોય છે. તાજું ગાળીને કાઢો તો ડકવીડ બતક, માછલી, મરઘાં અને ભૂંડ માટે સસ્તો ચારો બની જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Dung beetle
છાણને જમીન નીચે દાટી દેતો ભમરો, જે પોતાની સાથે પોષક તત્વો અને જૈવિક પદાર્થ પણ નીચે લઈ જાય છે. જે ચરિયાણમાં છાણના ભમરા ઠીકઠાક હોય ત્યાં લીંડી ઝડપથી સાફ થાય છે, જેથી માખીઓનું પેદા થવું અને કૃમિનો બોજ ઘટે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Dynamic accumulator
ઊંડા મૂળવાળો છોડ જે નીચલી માટીમાંથી પોટાશ, કેલ્શિયમ અને બીજાં ખનિજ ખેંચીને પોતાનાં પાંદડામાં ભેગાં કરે છે. તેને કાપો, પાંદડાં પાથરો, અને એ જ ખનિજ તમારી ઉપરની માટી સુધી લગભગ મફતમાં પહોંચી જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →