E–H
e-NAM
ઈ-નામ રાષ્ટ્રીય ઓનલાઇન માર્કેટ યાર્ડનું પ્લેટફોર્મ છે, જેમાં તમારા માલની બોલી બહારના વેપારીઓ પણ લગાવી શકે છે, એટલે તમે તમારી મંડીના ગણ્યાગાંઠ્યા ખરીદદારો પર જ નિર્ભર રહેતા નથી. કઈ મંડીઓ અને પાક એમાં જોડાયેલા છે એ વધતું રહે છે, તેથી ઈ-નામ પોર્ટલ જોઈ લેવું.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Earthworm
અળસિયું જીવાત નથી, કડીવાળા શરીરવાળો પોચો કીડો છે, જે જમીનમાં દર બનાવીને તેને હવાદાર કરે છે, સેન્દ્રિય પદાર્થ કોહવે છે અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર હગાર છોડે છે. ખોદતાં ઢગલાબંધ અળસિયાં મળવાં એ જીવંત અને તંદુરસ્ત જમીનની સૌથી સહેલી ઓળખ છે — ભારે ખેડ અને તીવ્ર દવાઓથી તેની સંખ્યા ઘટે છે, ખાતર અને આવરણથી વધે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Economic threshold level (ETL)
આર્થિક મર્યાદા (ETL) જીવાતનું એ સ્તર છે જેની પછી તેનાથી થતું પાક નુકસાન દવાના ખર્ચ કરતાં વધી જાય. આ મર્યાદાથી નીચે છંટકાવ કરવાથી ખિસ્સામાંથી પૈસા જવા અને મિત્ર જીવાત મરવા સિવાય કંઈ મળતું નથી. દર અઠવાડિયે ખેતર જોવાનો હેતુ જ એ જાણવાનો છે કે તમે આ મર્યાદાથી કેટલા દૂર કે કેટલા નજીક છો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Edge effect
જીવન હંમેશા ત્યાં જ સૌથી ઘટ્ટ હોય છે જ્યાં બે માહોલ મળે છે — તળાવ અને કિનારો, જંગલ અને ખેતર. સીધી પાળને લહેરિયાળી કરી દો તો એ જ ફળદ્રુપ કિનારો કેટલોય વધી જાય છે, જમીન એક ઇંચ પણ વધાર્યા વગર.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →F1 hybrid
એફ1 એ બે પિતૃ લાઇનોના ક્રોસમાંથી બનતી પહેલી પેઢી છે, અને એ જ જોરદાર, એકસરખી પેઢી ખેતરમાં વવાય છે. એફ1 પાકમાંથી લીધેલું બી બીજી પેઢી આપે છે, જે વિખરાયેલી હોય છે — તેથી એ રાખવું ફાયદાનું નથી.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fall Armyworm
ફોલ આર્મીવોર્મની ઓળખ માથા પર બનેલા ઊંધા Y ના નિશાનથી થાય છે. તે મકાઈની ભૂંગળીમાં ઊંડે ઘૂસીને ખાય છે અને પાછળ કાગળ જેવા પાતળા ડાઘ, ફાટેલાં કાણાં અને ભૂંગળીમાં ભરાયેલી હગાર છોડી જાય છે. ભારતમાં તે 2018માં પહેલી વાર દેખાઈ, ઝડપથી ફેલાય અને વધે છે, એટલે નાના છોડની ભૂંગળી દર અઠવાડિયે તપાસો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Farmyard manure (FYM)
ઢોરનું છાણ, મૂત્ર અને પાથરણ મળીને સારી રીતે કોહવાયેલું ખાતર — ભારતીય ખેતીનું સૌથી જૂનું ખાતર. વાવણી પહેલાં ખેતરમાં નાખીને ભેળવી દેવાય છે, અને પૂરું કોહવાયેલું હોવું જોઈએ નહીંતર પાક બળે અને નીંદણનાં બી સાથે આવે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fat and SNF
સહકારી ડેરી દર વખતે દૂધમાં આ જ બે વસ્તુ માપે છે — ફેટ ટકા અને SNF, એટલે ફેટ કાઢ્યા પછી બચેલું પ્રોટીન, લેક્ટોઝ અને ખનિજ. લિટરનો ભાવ બંને મળીને નક્કી કરે છે, એટલે ખાણ-દાણ અને સાફસફાઈ સીધી તમારી આવક પર અસર કરે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Feather meal
મરઘાંનાં પીંછાંમાંથી બનેલું ખાતર. પીંછાં લગભગ શુદ્ધ કેરાટિન હોય છે, જેને સામાન્ય કમ્પોસ્ટના બેક્ટેરિયા ગાળી શકતા નથી — પણ પાણીમાં આથવી દો તો એ જ પ્રોટીન ઝડપી અસરવાળું, નાઇટ્રોજનથી ભરપૂર પ્રવાહી ખાતર બની જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fertigation
પાણીમાં ઓગળતું ખાતર ડ્રિપ લાઇન મારફતે આપવું, જેથી એ સિંચાઈ સાથે જ મૂળ પાસે પહોંચે. સૂકી માટી પર કંઈ વેરવું પડતું નથી, એટલે બગાડ ઓછો થાય અને થોડું-થોડું વારંવાર આપી શકાય.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Flood irrigation
આખા ખેતરમાં કે ક્યારા-નીકમાં પાણી છોડી દેવાની જૂની રીત. શરૂઆતનો ખર્ચ સૌથી ઓછો પણ પાણીનો બગાડ સૌથી વધુ, અને ઊંચી-નીચી જમીનમાં દૂરનો છેડો તરસ્યો રહે જ્યારે નજીકનો ડૂબી જાય.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fodder
પશુઓનો લીલો અને સૂકો મુખ્ય ખોરાક — રજકો, મકાઈ અને નેપિયરથી લઈને પરાળ અને ઝાડનાં પાન સુધી. ડેરીમાં સૌથી મોટો રોજનો ખર્ચ ઘાસચારો જ છે, એટલે પોતાનો ચારો ઉગાડવો એ જ નક્કી કરે કે દૂધમાં બચત થશે કે નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Foliar spray
ઓગાળેલા તત્વો સીધા પાન પર છાંટવા, જેને પાન થોડા કલાકોમાં ચૂસી લે છે. દેખાતી સૂક્ષ્મ તત્વની ખામી ઝટપટ સુધારવા માટે છે, માટીમાં અપાતા મુખ્ય ખાતરની જગ્યા લેવા માટે નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Food forest
કુદરતી જંગલની જેમ થરમાં વાવેલી બાગાયત — ઊંચાં ફળઝાડ, નાનાં ઝાડ, ઝાડી, શાકભાજી અને કંદ, બધું સાથે — જેથી જમીનનો એક જ ટુકડો એકને બદલે અનેક પાક ઉપાડે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →FPO (Farmer Producer Organisation)
એફપીઓ સભ્ય ખેડૂતોની પોતાની નોંધાયેલી કંપની કે મંડળી હોય છે, જે જથ્થામાં ઇનપુટ ખરીદે અને ઉત્પાદન વેચે છે, જેથી નાના ખેડૂતને મોટા ખેડૂત જેવી ભાવતાલની તાકાત મળે. નોંધણીના નિયમો અને સહાય અનુદાન બદલાતાં રહે છે, તેથી નાબાર્ડ કે એસએફએસી પાસેથી હાલના નિયમો ચકાસી લેવા.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fruit Fly
ફળ માખી નાની, ભૂરા રંગની માખી છે જેની પાંખો પર ડાઘવાળી ભાત હોય છે. માદા પાકતા ફળની છાલ વીંધીને ઇંડા મૂકે છે અને અંદર ઉછરતી ઇયળો ફળને સડાવીને વખત પહેલાં પાડી દે છે — બહારથી શરૂમાં કંઈ દેખાતું નથી. કેરી, જામફળ અને કોળા-વર્ગના પાકનું મોટું જીવાત છે; મિથાઇલ યુજેનોલ ફેરોમોન ટ્રેપ તેના પર ખૂબ કારગત છે અને પડેલાં-સડેલાં ફળ તરત વીણી નાશ કરવાં જોઈએ.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fruit tree guild
એક ફળઝાડની આસપાસ સમજી-વિચારીને બેસાડેલા છોડનું જૂથ, જેમાંનો દરેક તેના માટે કોઈ કામ કરે છે — નાઇટ્રોજન જમા કરવું, નિંદણ દબાવવું, નીચેથી ખનિજ ખેંચવાં, કે પરાગ કરનારા અને જીવાત-શિકારીઓને બોલાવવા.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fungicide
ફૂગનાશક એ દવા છે જે સુકારો, ગેરુ, મિલ્ડ્યુ અને બ્લાસ્ટ જેવા ફૂગના રોગો પર આપાય છે. મોટા ભાગનાં ફૂગનાશક બચાવનું કામ કરે છે — એટલે તંદુરસ્ત ભાગ પર પડ બનાવીને તેને બચાવે છે, સંક્રમિત ભાગને સાજો કરતાં નથી. એટલે જ તેનો પૂરો ફાયદો ત્યારે જ મળે જ્યારે રોગ આવ્યા પહેલાં કે પહેલા લક્ષણ પર છંટકાવ થાય, પછી નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Fusarium Wilt
ફ્યુઝેરિયમ સુકારો જમીનજન્ય ફૂગનો રોગ છે, જેમાં પીળાશ અને સુકાવો આખા છોડ પર એકસાથે નહીં, પણ એક બાજુથી કે નીચેનાં કેટલાંક પાનથી શરૂ થાય છે. થડ આડું કાપો તો છાલ નીચેની નસો સ્પષ્ટ ભૂરી દેખાય છે — એ જ ચોક્કસ ઓળખ છે. આ ફૂગ જમીનમાં વર્ષો ટકે છે અને છોડને એક વાર લાગે પછી ઉપાય નથી, એટલે પ્રતિકારક જાતો અને પાક ફેરબદલી જ બચાવ છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Garden Spider
બગીચાનો કરોળિયો જીવાત નથી, આઠ પગવાળો કરોળિયો છે — કેટલાક છોડ વચ્ચે ગોળ જાળ ગૂંથે છે, તો કેટલાક જમીન પર દોડીને શિકાર કરે છે. બંને પ્રકારના કરોળિયા ઉડતા અને પેટે ચાલતા અનેક જીવાત પકડે છે અને માણસ માટે નુકસાનકારક નથી, એટલે વાડ પરની જાળ ઉખાડવી નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Germination rate
ઉગાવાનો દર બતાવે છે કે વાવેલા બીમાંથી ખરેખર કેટલા ઊગ્યા, અને એ બિયારણના પેકેટ પર ટકામાં લખેલો હોય છે. વાવણી પહેલાં થોડો નમૂનો ચકાસી લેવાથી ખબર પડે કે બિયારણનો દર વધારવો છે કે આખો લોટ છોડી દેવો છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →GM (genetically modified) seed
જીએમ બિયારણમાં પ્રયોગશાળામાં કોઈ ખાસ જીન દાખલ કરીને એક ગુણ ઉમેરાય છે, જેમ કે બીટી કપાસમાં ઇયળ સામેનો અંદરનો પ્રતિકાર. ભારતમાં ફક્ત કેટલાક જીએમ પાકને મંજૂરી છે, અને મંજૂરી નિયામક નક્કી કરે છે, વેચનાર નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Green Lacewing
ગ્રીન લેસવિંગ એ નાજુક, આછા લીલા રંગનું જીવાત છે, જેની પારદર્શક જાળીદાર પાંખો શરીર પર તંબુની જેમ રહે છે. તેનું ડિંભ, જેને મોલોનો સિંહ કહે છે, મોલો, સફેદ માખી અને માઇટનો જબરો શિકારી છે અને ભારતમાં કપાસ તથા શાકભાજીમાં છોડવા માટે મોટા પાયે ઉછેરાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Green manure
ઢૈંચા કે શણ જેવો ઝડપથી વધતો પાક, જેને લીલો હોય ત્યારે જ ખેતરમાં ખેડીને ભેળવી દેવાય છે. આથી એક થેલી ખાતર ખરીદ્યા વગર માટીને નાઇટ્રોજન અને સેન્દ્રિય તત્વ બંને મળી જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Greywater
નાહવાનું, કપડાં-વાસણ ધોવાનું અને રસોડાનું વપરાયેલું પાણી — સંડાસના પાણી સિવાય બધું. રેતી, કપચી અને છોડની સાદી ગળણીમાંથી પસાર કરવાથી ગ્રેવોટર ફળઝાડ અને ન ખવાતા વાવેતરને સિંચવા લાયક થઈ જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Gross margin
કુલ માર્જિન એટલે પાકમાંથી મળેલી આવકમાંથી એને ઉગાડવાનો ચલિત ખર્ચ બાદ કરવો, જમીનનું ભાડું અને સ્થિર ખર્ચ ગણ્યા પહેલાં. એક જ જમીન પર કયો પાક લેવો એ નક્કી કરવાનો સૌથી ઝડપી આંકડો આ જ છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Ground Beetle
ગ્રાઉન્ડ બીટલ ઝડપથી ચાલતું, ઘાટા રંગનું ચમકતું ભમરું છે, જે દિવસે આવરણ, પથ્થરો અને પાક અવશેષ નીચે છુપાયેલું રહે છે અને રાત્રે શિકાર કરે છે. તે અને તેના ડિંભ કટવોર્મ, સ્લગ, ગોકળગાય અને જમીનમાં રહેતી એ ઇયળોને ખાય છે જે રોપાને થડ પાસેથી કાપી નાખે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Groundnut
મગફળી તેલીબિયાં કઠોળ છે, જેની શિંગ જમીનની નીચે બંધાય છે; મુખ્યત્વે ગુજરાત, રાજસ્થાન, આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં થાય છે. સોયા ઉતરે ત્યારે જિપ્સમ અને કેલ્શિયમ મળે તો જ શિંગ સારી ભરાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Grow bag
પોટિંગ મિશ્રણથી ભરેલી સસ્તી કાપડ કે HDPE ની થેલી, જેમાં ત્યાં શાકભાજી ઉગાડાય છે જ્યાં ખોદવા માટે માટી જ ન હોય — છત, બાલ્કની કે પાકું આંગણું. ગ્રો બેગ હલકી હોય છે, જગ્યા બદલી શકાય, પણ ઉનાળામાં પાણી પર નજર રાખવી પડે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Guntha
ગુંઠા મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને કર્ણાટકમાં ચાલતું નાનું જમીન માપ છે, જે 1,089 ચોરસ ફૂટનું હોય છે અને 40 ગુંઠા મળીને એક એકર થાય. નાના ટુકડાનો ભાવ કરવામાં અને પાળા બાંધવા કે ટુકડાવાર કામનો અંદાજ કાઢવામાં એ સહેલું પડે છે.
Hectare
હેક્ટર 10,000 ચોરસ મીટરનું મેટ્રિક જમીન માપ છે, જે સરકારી રેકોર્ડ, સંશોધન આંકડા અને સહાય મર્યાદામાં વપરાય છે. 1 હેક્ટર = 2.47105 એકર, તેથી 1 એકર = 0.404686 હેક્ટર.
Herb spiral
ઉપર તરફ ગોળ ફરતી નાની ઊંચી ક્યારી, જેની તડકો ખાતી ટોચ સૂકું ગમતી ઔષધિઓ માટે અને ઠંડો-ભેજવાળો તળિયો ફુદીના-કોથમીર માટે બેસે છે. બે-ચાર ચોરસ મીટરમાં જ કેટલાય પ્રકારના માહોલ મળી જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Honeybee
મધમાખી રુવાંટીવાળી, સોનેરી-ભૂરી પટ્ટીવાળી હોય છે અને ફળ, શાકભાજી તથા તેલીબિયાં પાકના મોટા ભાગનું પરાગનયન કરે છે — કોળા-વર્ગના પાક, રાઈ અને ફળઝાડમાં ઉત્પાદન વધારનારું આ જ સૌથી મોટું કારણ છે. દિવસે જ્યારે મધમાખીઓ ફૂલો પર કામ કરતી હોય ત્યારે ખીલેલા ફૂલો પર કીટનાશક છાંટવું નહીં; જરૂરી હોય તો સાંજે છાંટો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Hoverfly
હોવરફ્લાય જોવામાં મધમાખી જેવી લાગે છે, પણ ડંખ મારતી નથી અને હવામાં એક જ જગ્યાએ સ્થિર થઈને ઊડી શકે છે — સાચી મધમાખી કે ભમરી એવું કરી શકતી નથી. પ્રૌઢ ફૂલોનું પરાગનયન કરે છે અને તેના પગ વગરના, સ્લગ જેવા ડિંભ પાન વચ્ચે છુપાઈને મોલો ખાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Hybrid seed
હાઇબ્રિડ બિયારણ બે અલગ પિતૃ લાઇનોને જાણીજોઈને ક્રોસ કરાવીને બનાવાય છે, જેથી ઉત્પાદન વધુ અને છોડ એકસરખા મળે. એ દર ઋતુમાં નવું ખરીદવું પડે, કારણ કે હાઇબ્રિડ પાકમાંથી રાખેલું બિયારણ એ જ પરિણામ ફરી આપતું નથી.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →