N–R
Neem oil
લીમડાનું તેલ લીમડાની લીંબોળીમાંથી કઢાય છે અને મોલો, સફેદ માખી, માઇટ તથા નાની ઇયળો પર હળવી દવા તરીકે છંટાય છે. તે તરત મારતું નથી — જીવાતનું ખાવાનું છોડાવીને અને તેની વૃદ્ધિ બગાડીને ધીમે-ધીમે અસર કરે છે, એટલે એક છંટકાવમાં પરિણામની આશા ન રાખો અને થોડા-થોડા દિવસે ફરી છાંટો. મિત્ર જીવાત પર તેની અસર ઘણી ઓછી રહે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →NPK
પાકને સૌથી વધુ જરૂરી ત્રણ તત્વોનું ટૂંકું નામ — નાઇટ્રોજન પાન-દાંડીની વૃદ્ધિ માટે, ફોસ્ફરસ મૂળ અને દાણા ભરાવા માટે, પોટાશ મજબૂતી અને રોગ સામે ટકવાની શક્તિ માટે. ખાતરની થેલી પર લખેલા NPK ના આંકડા જણાવે છે કે અંદર ત્રણેય કેટલા ટકા છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →NPOP
નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર ઓર્ગેનિક પ્રોડક્શન — સેન્દ્રિય ખેતી અને એના થર્ડ-પાર્ટી પ્રમાણન માટેની ભારતની સરકારી નિયમપોથી, જે વાણિજ્ય મંત્રાલય હેઠળ ચાલે છે. એના ધોરણો અને માન્યતાપ્રાપ્ત એજન્સીઓની યાદી વખતોવખત બદલાય છે, એટલે આયોજન પહેલાં ચાલુ જાહેરનામું જોઈ લો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Okra
ભીંડો ઝડપથી તૈયાર થતી શાકભાજી છે, જેની વીણ છ-સાત અઠવાડિયે શરૂ થઈને દર બીજા દિવસે કરવી પડે છે. સફેદ માખીથી ફેલાતો પીળી નસનો મોઝેક જ ઉત્પાદન સૌથી વધુ ઘટાડે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Onion
ડુંગળી ખરીફ, પાછોતરી ખરીફ અને રવી — ત્રણેમાં થાય છે, પણ ટકે છે રવીની ડુંગળી જ. ભાવ ખૂબ ઝડપથી બદલાય છે, તેથી સારા ઉત્પાદન જેટલી જ જરૂરી સારી સંગ્રહ વ્યવસ્થા છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Organic certification
માન્યતાપ્રાપ્ત પ્રમાણન સંસ્થા તરફથી મળેલો લેખિત પુરાવો કે તમારું ખેતર સેન્દ્રિય ધોરણો પાળે છે — એના જોરે જ તમે કાયદેસર સેન્દ્રિય કહીને વેચી શકો અને ઊંચો ભાવ મેળવી શકો. ફી, કાગળિયાં અને તપાસની શરતો એજન્સી પ્રમાણે અલગ હોય અને બદલાતી રહે, એટલે સંસ્થા પાસેથી સીધું ચકાસો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Organic matter
માટીમાં કોહવાયેલો છોડ અને છાણનો અંશ, જે ભેજ પકડી રાખે છે, માટીના જીવોને ખોરાક આપે છે અને માટીને ભરભરી રાખે છે. જે ખેતરમાં એ ઓછો હોય તે જલદી કઠણ થાય, પાણી વધુ માંગે અને એટલા જ ખાતરે ઓછું આપે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Paddy (rice)
ડાંગર ભારતનો મુખ્ય ખરીફ પાક છે, જેને ભરેલા પાણીમાં કે કીચડ કરેલા ખેતરમાં રોપવામાં આવે છે. ફૂલ બેસવાના સમયે પાણી ખૂટે તો ઉત્પાદન સૌથી વધુ ત્યાં જ ઘટે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Permaculture
જમીનને એવી રીતે ગોઠવવાની રીત કે તેના બધા ભાગ એકબીજાને પોષે — ઝાડ, પાક, પાણી અને પશુ એવાં બેસાડવાં કે બહારથી ખરીદવું પડતું વર્ષે વર્ષે ઓછું થાય. પરમાકલ્ચર નાની જોતવાળા ખેડૂતને ખાસ બંધબેસતું છે, કારણ કે તે જમીન પહેલેથી જે આપે છે તેના પર જ ચાલે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →PGS-India
પાર્ટિસિપેટરી ગેરંટી સિસ્ટમ — જૂથ આધારિત સેન્દ્રિય પ્રમાણન, જેમાં આસપાસના ખેડૂતો સ્થાનિક જૂથ બનાવીને એકબીજાના ખેતરની તપાસ કરી ખાતરી આપે છે. ઘરઆંગણાના બજારમાં વેચતા નાના ખેડૂતો માટે છે; હાલના નિયમો અને નોંધણીની પ્રક્રિયા સરકારી કાર્યક્રમમાંથી ચકાસી લો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Pheromone trap
ફેરોમોન ટ્રેપમાં જીવાતની પોતાની મિલન-ગંધનું પ્રલોભન મુકાય છે, જેથી નર પતંગિયાં ખેંચાઈને ફસાય છે. તેનાથી બે ફાયદા થાય છે — ખબર પડે છે કે પતંગિયાંની હલચલ ક્યારે શરૂ થઈ, અને પ્રજનનનું ચક્ર તૂટે છે. બોલવોર્મ, ફળ બોરર અને ફળ માખી માટે તે ભારતમાં ખૂબ વપરાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →PM-KISAN
પીએમ-કિસાન કેન્દ્રની યોજના છે, જેમાં પાત્ર જમીનધારક ખેડૂતના બેંક ખાતામાં સીધા હપ્તામાં આવક સહાય જમા થાય છે. રકમ, પાત્રતા અને હપ્તાની તારીખો વખતોવખત બદલાય છે, તેથી સત્તાવાર પીએમ-કિસાન પોર્ટલ કે ગામના કાર્યાલયમાં ખાતરી કરી લેવી.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →PM-KUSUM
પીએમ-કુસુમ સોલાર પંપ અને ચાલુ સિંચાઈ પંપને સૌર ઊર્જા પર લાવવા માટે સહાય આપે છે, જેથી ડીઝલ અને વીજળીનો ખર્ચ ઘટે. સહાયનો હિસ્સો, પંપની ક્ષમતા અને અરજીનો સમય રાજ્ય પ્રમાણે અલગ હોય છે અને બદલાય છે, તેથી તમારા રાજ્યની નોડલ એજન્સીને પૂછી લેવું.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →PMFBY (Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana)
પીએમએફબીવાય સરકારની પાક વીમા યોજના છે, જે દુષ્કાળ, પૂર, જીવાત કે અન્ય આવરી લેવાયેલા કારણોસર જાહેર કરેલો પાક નિષ્ફળ જાય ત્યારે વળતર આપે છે. પ્રીમિયમનો હિસ્સો, છેલ્લી તારીખો અને જાહેર કરેલા પાક રાજ્ય અને ઋતુ પ્રમાણે બદલાય છે, તેથી સત્તાવાર પીએમએફબીવાય પોર્ટલ પર ચકાસી લેવું.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →PMKSY (Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana)
પીએમકેએસવાય સિંચાઈની છત્ર યોજના છે, જેના હેઠળ ડ્રિપ અને સ્પ્રિંકલર પર સહાય મળે છે અને પાણીના સ્રોત તથા વોટરશેડનાં કામ પણ થાય છે. સહાયની ટકાવારી, પ્રતિ હેક્ટર મર્યાદા અને શ્રેણીના નિયમો રાજ્ય પ્રમાણે અલગ હોય છે અને બદલાય છે, તેથી રાજ્યના બાગાયત કે ખેતીવાડી વિભાગમાં ચકાસી લેવું.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Pollinator
પરાગનયનકર્તા એ જીવાત કે પ્રાણી છે જે ફૂલો વચ્ચે પરાગ પહોંચાડીને ફળ અને બીજ બેસવા લાયક બનાવે છે. ભારતીય ખેતરોમાં મુખ્ય પરાગનયનકર્તા મધમાખી, હોવરફ્લાય અને એકલવાયી મધમાખીઓ છે. કોળા-વર્ગના પાક અને રાઈ જેવા પાકમાં ઉત્પાદન નક્કી કરનારું સૌથી મોટું કારણ ઘણીવાર આ જ હોય છે, ખાતર કે પાણી નહીં.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Potato
બટાકા ઠંડા મહિનાનો રવી કંદ પાક છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ અને પંજાબમાં સૌથી વધુ થાય છે. ભારે અને ઝડપથી બગડતો પાક હોવાથી કોલ્ડ સ્ટોરેજ જ નક્કી કરે છે કે તમે ક્યારે અને કયા ભાવે વેચશો.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Powdery Mildew
પાઉડરી મિલ્ડ્યુ (ભૂકી છારો) એ ફૂગનો રોગ છે, જેમાં પાનની ઉપરની સપાટી પર સફેદથી ભૂખરું, પાઉડર જેવું આવરણ બેસી જાય છે અને આંગળીથી ઘસતાં નીકળી જાય છે. તે ગરમ દિવસો અને ઠંડી, ભેજવાળી રાતોમાં ફૂલેફાલે છે અને કાકડી-કોળા પરિવાર, વટાણા, દ્રાક્ષ તથા કેરી પર સામાન્ય છે; યોગ્ય છોડ-અંતર, ઓછો નાઇટ્રોજન અને સલ્ફર-આધારિત છંટકાવ કે લીમડાનું તેલ તેને રોકે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Praying Mantis
પ્રેઇંગ મેન્ટિસને ઓળખવામાં ભૂલ થતી નથી — ત્રિકોણ ફરતું માથું અને પ્રાર્થનાની મુદ્રામાં વળેલા કાંટાળા આગલા પગ. તે ઓચિંતો હુમલો કરીને પકડમાં આવે એવા લગભગ દરેક જીવાતને ખાઈ જાય છે, અને ખેતરમાં તેની હાજરી જીવાત-વૈવિધ્ય અને તંદુરસ્તીની નિશાની છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Pre-harvest interval (PHI)
પ્રતીક્ષા સમય (PHI) છેલ્લા છંટકાવ અને વીણવા વચ્ચેનો એ ઓછામાં ઓછો દિવસનો ગાળો છે, જેમાં ઉત્પાદનમાં દવાનો અવશેષ સલામત સ્તરે ઘટી જાય. તે દરેક દવા અને દરેક પાક માટે અલગ હોય છે અને લેબલ પર લખેલો રહે છે. તેને અવગણવાથી જ અવશેષ તપાસમાં માલ નાપાસ થાય છે અને જથ્થો પાછો આવે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Price volatility
ભાવની અસ્થિરતા એટલે કોઈ પાકનો બજારભાવ એક જ ઋતુમાં કેટલી ઝડપથી ઉપર-નીચે થાય છે — ડુંગળી, ટમેટા અને લીલા મરચાં જેવી ઝડપથી બગડતી પેદાશમાં સૌથી વધુ. થોડા થોડા અંતરે વાવણી, સંગ્રહ અને હિસ્સામાં વેચાણ એ જ એમાંથી બચવાના વ્યવહારુ રસ્તા છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Puddling
પાણી ભરેલા ડાંગરના ખેતરને ત્યાં સુધી ચલાવવું જ્યાં સુધી માટી પોચો કાદવ ન બની જાય અને નીચે એક બંધ પડ ન બેસે. પડલિંગથી પાણીનું ગળતર ઘટે છે, ઊગેલું નિંદણ મરી જાય છે, અને રોપણી માટે જમીન નરમ થાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Rabi
રવી શિયાળાની ઋતુ છે — ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર વચ્ચે વાવણી અને માર્ચ-એપ્રિલમાં કાપણી. એના પાકને સિંચાઈ અને ઠંડું હવામાન જોઈએ, અને એ ચોમાસાની બચેલી ભેજ પર નભે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Rainwater harvesting
વરસાદનું વહી જતું પાણી પોતાની જમીનમાંથી જવા દેવાને બદલે ખેત તળાવ, ખાડા, ચેકડેમ કે કન્ટૂર ખાઈમાં રોકીને સંગ્રહવું. આથી સૂકા દિવસોમાં પાણી હાથવગું રહે અને આસપાસના કૂવા-બોરવેલ પણ રિચાર્જ થાય.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Ratoon
કાપણી પછી ખેતરમાં બચેલા ખૂંટામાંથી ફરી ઊગતો પાક, જે સૌથી વધુ શેરડીમાં લેવાય છે. રટૂન નવા વાવેતરનો ખર્ચ બચાવે છે, પણ ખૂંટા છોલવા, ખાલી જગ્યા ભરવી અને ખાતર સમયસર ન થાય તો ઉત્પાદન ઘટી જાય છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Red Spider Mite
લાલ કરોળિયા માઇટ જીવાત નથી, કરોળિયા-વર્ગનું પ્રાણી છે અને નરી આંખે લગભગ દેખાતું નથી — પહેલાં નુકસાન દેખાય છે: પાનની ઉપરની સપાટી પર બારીક ધૂળ જેવાં ટપકાં કે તાંબાવરણી ઝાંય, અને નીચે નસો સાથે રેશમ જેવી ઝીણી જાળ. ગરમ-સૂકા હવામાનમાં તેની સંખ્યા ખૂબ ઝડપથી વધે છે, અને તીવ્ર કીટનાશક તેના કુદરતી શિકારી માઇટને પણ મારી નાખે છે, જેથી સ્થિતિ બગડે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →Rice Blast
રાઇસ બ્લાસ્ટ (ડાંગર ઝાળ) ડાંગરનો ફૂગનો રોગ છે, જેમાં પાન પર હીરા કે ત્રાકના આકારના ડાઘ પડે છે — વચ્ચે ભૂખરું કે સફેદ અને કિનારી ભૂરી. જ્યારે ફૂગ કંટીની ડોક સુધી પહોંચે ત્યારે ત્યાંનું થડ કાળું પડીને તૂટી જાય છે અને ઉપરની કંટી સૂકાઈ જાય છે, દાણો ભરાતો જ નથી. વધુ ભેજ, ગીચ રોપણી અને વધુ નાઇટ્રોજન તેને વધારે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ →