દૂધાળ પશુઓ માટે ઘાસચારો અને સાઇલેજ વ્યવસ્થાપન: વર્ષના દરેક મહિને લીલો ચારો

લીલો ચારો દૂધાળ પશુ માટે એ કામ કરે છે જે સૂકો ચારો કરી જ શકતો નથી. તેમાં ભેજ હોય છે, કેરોટીન હોય છે જેને પશુ વિટામિન A માં ફેરવે છે, પચે તેવો રેશો હોય છે જે રૂમેનને એક ગતિએ ચાલતું રાખે છે, અને કઠોળ ચારામાં ખરેખર કામનું પ્રોટીન હોય છે. પૂરતો લીલો ચારો મળતું પશુ પોતાનું દૂધ ટકાવે છે, તેની ચામડી અને વાળ સારા રહે છે, તે સમયસર વેતરે આવે છે, અને એટલા જ લિટર દૂધ માટે બહારની ખાણ ઓછી જોઈએ છે. એ જ પશુ અચાનક ફક્ત પરાળ પર આવી જાય તો થોડા દિવસમાં દૂધ ઘટાડી દે છે, અને ડેરી પર તેના ફેટ અને SNF ના આંક પણ ડોલવા લાગે છે.

ખરું નુકસાન એ છે કે લીલો ચારો ખૂટે ત્યારે ખેડૂત શું કરે છે. ખાધ પૂરવા તે વધુ ખાણ ખરીદે છે, અથવા બીજા કોઈ પાસેથી લીલો ચારો ખરીદે છે — અને પોષણ ખરીદવાની આ બંને સૌથી મોંઘી રીતો છે, બરાબર એ જ મોસમમાં જ્યારે ગામના બાકીના બધા પણ એ જ વસ્તુ શોધતા હોય. ચોમાસા પહેલાંના અઠવાડિયામાં લીલી મકાઈની એક ગાડી, એ જ ચારો મોસમમાં ઉગાડનારને જેટલો પડ્યો હતો તેના કેટલાય ગણા ભાવે બેસે છે. ઘાસચારા વ્યવસ્થાપન ખરેખર ખેતીનો હિસાબ નથી, નાની ડેરીના હાથમાં ખર્ચ ઘટાડવાનું સૌથી સસ્તું સાધન છે.

આગળ વધતાં પહેલાં એક વાત ચોખ્ખી કરીએ: આ ગાઇડ ચારો ઉગાડવા, સાચવવા અને રોજ પહોંચાડવા વિશે છે. કયા પશુને રોજ કેટલું આપવું, ચારા સામે ખાણ અને ખનિજ મિશ્રણનું સંતુલન કેમ બેસાડવું, અને પાણીનો વપરાશ દૂધ પર કેવી અસર કરે — એ આહાર-સંતુલનના પ્રશ્નો છે અને તેના પર અલગ લેખ છે. અહીં આપણે ફક્ત એટલું પાકું કરી રહ્યા છીએ કે આહારમાં લીલો ચારો લખ્યો હોય ત્યારે તમારા વાડામાં લીલો ચારો ખરેખર હાજર હોય.

વિચારમાં સૌથી કામનો ફેરફાર એ છે કે ચારાનું આયોજન વાવણીની તારીખથી કરવાનું છોડો અને કાપણીની ક્ષણથી કરવાનું શરૂ કરો. એક કાગળ લો, એક બાજુ બારે મહિના લખો, અને પ્રામાણિકતાથી નિશાની કરો કે વર્ષના કયા અઠવાડિયામાં તમારી પાસે લીલો ચારો કાપવા માટે ઊભો રહે છે. આ કસરત કરનારા લગભગ દરેક ડેરી ખેડૂતને એ જ બે ખાડા મળે છે: ચોમાસું બેસે તે પહેલાંના ગરમ-સૂકા અઠવાડિયા, અને રવી કઠોળ ચારાની છેલ્લી કાપણીથી ખરીફ પાક બેસે ત્યાં સુધીનો ટૂંકો ગાળો. ઉપજ આ જ ખાડામાં વહી જાય છે, અને જે ખાડો તમે શોધ્યો જ ન હોય તેને ભરી પણ ન શકાય.

કેલેન્ડર કાગળ પર આવી જાય પછી આગળ-પાછળ વાવણીની વાત આપોઆપ સમજાય છે. ચારાની મકાઈનું આખું ખેતર એકસાથે વાવવાને બદલે તેને બે-ત્રણ ભાગમાં, બે-ત્રણ અઠવાડિયાના અંતરે વાવો. એકસાથે થયેલી મોટી વાવણી એકસાથે જ તૈયાર થાય છે: એક અઠવાડિયું પશુ ખાઈ જ ન શકે એટલો લીલો ચારો થઈ જાય, અને પછી પાક ઊભો-ઊભો ઊંચો, કઠણ અને ઓછો પચે તેવો થતો જાય, છતાં તમે એ જ ખવડાવતા રહો. બે-ત્રણ ભાગમાં વાવવાથી એટલી જ જમીન સાચી અવસ્થાના ચારાનો સતત ચાલતો પુરવઠો બની જાય છે.

પછી બંને પ્રકારના ચારાને જાણી જોઈને એકબીજા પર બેસાડો. મકાઈ, જુવાર અને નેપિયર જેવા ધાન્ય ચારા જથ્થો, શક્તિ અને સૂકું દ્રવ્ય આપે છે; રજકો (બરસીમ), લ્યુસર્ન અને ચોળી જેવા કઠોળ ચારા પ્રોટીન આપે છે અને ચારાનો સ્વાદ સુધારે છે. એક જ અઠવાડિયામાં બંનેમાંથી એક-એક હાજર હોય તો તમે તેમને ભેળવીને ખવડાવી શકો, જે એકલા કોઈ એક કરતાં રૂમેન માટે ઘણું સારું છે અને ખાણનો ખર્ચ તથા શુદ્ધ કઠોળ ચારાનું જોખમ બંને ઘટાડે છે. જ્યાં જમીન ઓછી હોય ત્યાં મકાઈની હારો વચ્ચે કઠોળ પાક વાવીને એક જ ખેતરમાંથી બંને લઈ શકાય.

તો ચારા હેઠળ કેટલી જમીન રાખવી? આ ગાઇડ જાણી જોઈને પ્રતિ ક્ષેત્ર કોઈ આંકડો આપતી નથી, કારણ કે સાચો જવાબ એ છે કે તે તમારા ખેતર પર આધારિત છે, કોઈ સૂત્ર પર નહીં. તમારી જમીનનો કેટલો હિસ્સો કાયમ લીલા ચારા હેઠળ રહેવો જોઈએ, તે આના પર નિર્ભર છે: ખરેખર કેટલા પશુ દૂધ આપે છે (સૂકાં પશુ અને વાછરડા-વાછરડીને ઘણું ઓછું જોઈએ), બાકીની જમીને ઘર માટે શું કમાવવાનું છે, સૂકા હિસ્સા માટે પોતાનું ઘઉં કે ડાંગરનું પરાળ છે કે નહીં, ઉનાળામાં સિંચાઈ ભરોસાપાત્ર છે કે નહીં, અને આસપાસ લીલો ચારો વાજબી ભાવે મળે છે કે નહીં. તેના બદલે તમારા કેલેન્ડરથી ઊંધો હિસાબ કરો: જો કેલેન્ડરમાં બે મહિના લીલા ચારા વગરના દેખાય, તો એ બે મહિના કાં તો બહુવર્ષાયુ ચારાનો બ્લોક ભરશે અથવા સાઇલેજનો ખાડો — અને તેનું માપ તમે જેટલા પશુને ખરેખર ખવડાવો છો તેના પરથી નક્કી કરશો.

નાની જુવારમાં, અને દુકાળની માર ખાઈને અટકી ગયેલી જુવારની ફરી ફૂટેલી વૃદ્ધિમાં હાઇડ્રોસાયનિક ઍસિડ હોય છે — જેને પ્રુસિક ઍસિડ કે HCN પણ કહે છે — અને એ ખરેખર એવું ઝેર છે જે પશુને ઝડપથી મારી શકે. તેનું પ્રમાણ કૂણા ફૂટમાં અને ઠીંગણી, તાણમાં આવેલી ફરી ફૂટેલી વૃદ્ધિમાં સૌથી વધુ હોય છે, અને છોડ વધીને પાકે તેમ ઘટતું જાય છે. એટલે વ્યવહારુ નિયમો આ છે: જુવાર ખૂબ નાની અને નીચી હોય ત્યારે ન ચરાવો, ન કાપો — પહેલાં તેને વ્યવસ્થિત વધવા દો; દુકાળ કે ઠંડીની મારથી અટકેલી ફરી ફૂટેલી વૃદ્ધિ પર તે ઉભરીને વધે ત્યાં સુધી ન ચરાવો; અને ભૂખ્યાં પશુને નાની જુવારના ખેતરમાં કદી ન છોડો, કારણ કે ભૂખ્યું પશુ ઝડપથી ખાય છે અને કૂણી ટોચ જ ખાય છે — આ સૌથી ખરાબ જોડાણ છે. પાક કાપીને ખવડાવતાં પહેલાં થોડા કલાક ચીમળાવા દેવાથી જોખમ ઘણું ઘટે છે, અને સાઇલેજ બનાવવાથી પણ, કારણ કે આથો પોતે આ ઍસિડ ઘટાડે છે. જો તમારી જુવાર દુકાળની મારમાં હોય અને બીજો ચારો ન હોય, તો ખવડાવ્યા પછી નહીં, ખવડાવતાં પહેલાં તમારા પશુ ચિકિત્સક કે નજીકના KVK ને પૂછી લો.

રજકો, લ્યુસર્ન અને એવા જ રસાળ કઠોળ ચારામાં બીજું જોખમ છે — આફરો. જ્યારે પશુ ભીની, કૂણી, શુદ્ધ કઠોળ વૃદ્ધિથી ઝડપથી પેટ ભરી લે, ત્યારે રૂમેનમાં ગેસ એવા ટકાઉ ફીણ રૂપે જમા થાય છે જેને પશુ ઓડકારથી બહાર કાઢી શકતું નથી; ડાબું પડખું સ્પષ્ટ દેખાય એટલું ફૂલી જાય છે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે, અને ખરાબ રીતે આફરો ચઢેલું પશુ થોડા સમયમાં મરી શકે છે. બચાવ સીધું શિસ્ત છે. રસાળ કઠોળ ચારા પર છોડતાં પહેલાં થોડો સૂકો ચારો કે પરાળ ખવડાવી દો જેથી પશુ ભૂખ્યું ન હોય, કઠોળ ચારો શુદ્ધ આપવાને બદલે ધાન્ય ચારા કે કાપેલા પરાળમાં ભેળવીને આપો, ઝાકળ કે વરસાદથી ભીંજાયેલો ન ખવડાવો, અને આહારમાં પહેલી વાર દાખલ કરતી વખતે રાતોરાત બદલવાને બદલે કેટલાય દિવસમાં ધીમે-ધીમે જથ્થો વધારો.

આ બંનેમાં પશુ બગડે અને હાથમાંથી જાય એ વચ્ચેનો સમય ખૂબ ઓછો હોય છે. તેમને ઓળખવાનું શીખો — જુવાર ખાધેલું પશુ જે અચાનક લથડે, જોરથી શ્વાસ લે અને પેઢાં ભડક લાલ દેખાય, અથવા કઠોળ ચારો ખાધેલું પશુ જેનું ડાબું પડખું ફૂલતું જાય — અને જાતે ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તરત પશુ ચિકિત્સકને બોલાવો. પશુઓના સામાન્ય રોગો પરની અમારી અલગ ગાઇડમાં આફરાની ઓળખ વધુ વિગતે આપી છે.

સાઇલેજ એ લીલો ચારો છે જેને કાપીને, ઝીણો કતરીને અને હવા-બંધ કરીને એવી રીતે દબાવાયો હોય કે તે સડવાને બદલે અથાણા જેવો બની જાય. ચારામાં પહેલેથી હાજર લેક્ટિક ઍસિડ બેક્ટેરિયા લીલી સામગ્રીની સાકર પર જીવે છે, લેક્ટિક ઍસિડ બનાવે છે, અને ખટાશ એટલી વધારી દે છે કે સડાવનારા જીવો કામ જ ન કરી શકે. પછી ચારો ટકી જાય છે અને મહિનાઓ સુધી પોતાની લીલા ચારા જેવી ખાસિયત — ભેજ, સ્વાદ, પોષણનો મોટો હિસ્સો — સાચવી રાખે છે. આ સમજવું જરૂરી છે કે આ સૂકવીને સાચવવાનું નથી, આથો આવીને સચવાવાનું છે: તમે સૂકો ચારો બનાવતા નથી, અથાણા જેવી વસ્તુ બનાવો છો.

એટલે હવા જ દુશ્મન છે, અને પદ્ધતિની દરેક વાત તેને કાઢવા માટે જ છે. ઢગલાની અંદર જ્યાં હવા ભરાયેલી રહી જાય, ત્યાં લેક્ટિક બેક્ટેરિયાની જગ્યાએ ફૂગ અને યીસ્ટ ઊગે છે, ઢગલો ગરમ થાય છે, સૂકું દ્રવ્ય બળીને બગડે છે, અને ખાડો ખોલતાં ઉપર એ સડેલી, દુર્ગંધવાળી પડ મળે છે જેને કોઈ પશુ મોંએ લગાડતું નથી. ઝીણું કતરવું, જોરથી દબાવવું અને હવા-બંધ સીલ કરવું — આ ત્રણ અલગ સલાહ નથી, એક જ કામ કરવાની ત્રણ રીતો છે, અને એ કામ છે હવા બહાર કાઢવી અને બહાર જ રાખવી.

સાઇલેજ ભારતીય પરિસ્થિતિમાં બે કારણે ખાસ બેસે છે. પહેલું, સૂકો ચારો બનાવવા સળંગ કેટલાય ચોખ્ખા તડકાવાળા દિવસ જોઈએ, જે ચોમાસું ભરોસાપાત્ર રીતે આપતું જ નથી; સાઇલેજ એક વાર સીલ થાય પછી હવામાનની પરવા કરતું નથી. બીજું, તે ભારતીય ચારા-સમસ્યા પર બરાબર બેસે છે — ખરીફમાં પશુ ખાઈ જ ન શકે એટલો લીલો ચારો હોય છે, અને ચોમાસા પહેલાંના મહિનાઓમાં લગભગ કંઈ હોતું નથી. સાઇલેજ પહેલા ગાળાનો ચારો બીજા ગાળામાં પહોંચાડી દે છે, અને આટલું સસ્તું આ કામ બીજી કોઈ રીત કરતી નથી.

શરૂઆત પાક અને તેની અવસ્થાથી કરો. સામાન્ય પસંદ ચારાની મકાઈ છે, અને કાપવાની અવસ્થા એ છે જ્યારે દાણો દૂધિયા અવસ્થા વટાવીને લોટ જેવો (ડો સ્ટેજ) થાય — ડોડો ભરાઈ ગયો હોય, પણ છોડ હજી લીલો, મીઠો અને ભેજવાળો હોય. આ ખાસ ક્ષણનું કારણ છે: આથાને સાકર પણ જોઈએ અને ભેજ પણ. બહુ વહેલી કાપેલી ફસલ પાણીવાળી અને ઓછી સાકરવાળી હોય છે, જેથી સાઇલેજ ખાટું બને અને રસ ઝરે; અને સૂકાઈ-પાકી જાય ત્યાં સુધી છોડેલી ફસલ ભેજ ગુમાવે છે, દબાતી નથી, એટલે તમે પગથી કેટલું પણ દબાવો, ઢગલાની અંદર હવા ભરાયેલી રહી જાય છે.

ભેજ કોઈ આંકડાથી નહીં, હાથથી ચકાસો. કતરેલા ચારાની એક મુઠ્ઠી લઈને જોરથી દબાવો. જો આંગળીઓ વચ્ચેથી પાણી નીકળે તો ચારો બહુ ભીનો છે — ભરતાં પહેલાં થોડા કલાક ખેતરમાં ચીમળાવા દો. જો મુઠ્ઠી ખોલતાં જ ગોળો વિખેરાઈ જાય અને હથેળી સૂકી રહે તો બહુ સૂકો છે — કાં તો મોડું કાપ્યું કાં તો વધુ સમય ચીમળાયો. જોઈએ એ ગોળો જે ઢીલો-ઢાલો પોતાનો આકાર જાળવે અને હથેળીને ફક્ત ભીની છોડે.

ચારાને ઝીણો કતરો, આશરે બે થી ત્રણ સેન્ટિમીટરના કટકામાં. આ જ પગલું છે જેમાં ખેડૂતો સૌથી વધુ કચાશ રાખે છે, અને પછીનું બધું આ જ નક્કી કરે છે. ઝીણો કતરેલો ચારો ઘટ્ટ દબાય છે અને લાંબા થડ વચ્ચે હવાની જગ્યા રહેતી નથી, પોતાની સાકર બેક્ટેરિયાના કામ માટે છોડી દે છે, અને પછી ગમાણ પર પશુ જાડા કટકા વીણીને ફેંકતાં નથી, બધું ખાય છે. લાંબો, ન કતરેલો ચારો તમે કેટલું પણ વજન મૂકો, હવા-બંધ દબાતો નથી.

ખાડો કે બેગ, એ પોતાનાં પશુની સંખ્યા જોઈને પસંદ કરો. ખાડો કે જમીન ઉપર બાંધેલો બંકર મોટી, કાયમી ડેરી માટે બરાબર છે: તેને ઊંચી જગ્યાએ બનાવો જેથી વરસાદનું પાણી તેમાં કદી ન પેસે, દીવાલો સુંવાળી અને પ્લાસ્ટર કે અસ્તરવાળી રાખો જેથી હવાના રસ્તા ન બને, અને સૌથી જરૂરી — તેને અઠવાડિયામાં નહીં, એક જ સળંગ કામમાં ભરીને સીલ કરવાનું આયોજન કરો. બેગ, ડ્રમ અને નાની ગાંસડી થોડાં પશુવાળા ઘર માટે બરાબર છે: ખર્ચ ઓછો, જગ્યા બદલીને શેડ નીચે મૂકી શકાય, અને સૌથી મોટી વાત એ કે એક વખતે એક જ એકમ ખૂલે, એટલે બે પશુને ખવડાવવા નાની ડેરીને આખો ખાડો હવામાં ખોલવો પડતો નથી.

પડ-પડ ભરો અને દરેક પડને જોરથી દબાવો — નાના ખાડામાં પગથી, મોટામાં ટ્રેક્ટરથી — કારણ કે હવા દબાણથી જ બહાર નીકળે છે. ખાડાને જમીનની સપાટીથી ઊંચે ઘુમ્મટ જેવો ભરો, જેથી ઢગલો બેસી જાય પછી પણ ઉપરની સપાટી વરસાદનું પાણી વહાવી દે, ભેગું ન કરે. પછી પૂરેપૂરું સીલ કરો: ફાટ વગરની પ્લાસ્ટિકની ચાદર, કિનારેથી સરખી દબાવેલી, ઉપર માટી, જૂનાં ટાયર કે છાણ-માટીના લેપથી ભારે કરેલી, અને વરસાદ પછી જોઈ લો કે પાણી ક્યાંય ભરાતું કે પેસતું નથી. જે દિવસે ચારો કતરાયો એ જ દિવસે સીલ કરેલો ખાડો ચોખ્ખો આથો લે છે; કેટલાય દિવસ અડધો ખુલ્લો રહેલો ખાડો બંધ થાય એ પહેલાં જ બગડવા લાગે છે.

ગોળની રસી, મીઠું કે બજારનું બેક્ટેરિયા કલ્ચર જેવી વસ્તુઓ સાઇલેજની દરેક વાતચીતમાં આવે છે. તેમની જગ્યા ચોખ્ખી સમજી લો: તે વૈકલ્પિક છે. જે પાકમાં સાકર કુદરતી રીતે ઓછી હોય કે જ્યારે ભેજ બરાબર બેસતો ન હોય ત્યાં તે મદદ કરી શકે, પણ જાડી કતરણ કે ઢીલી સીલને તે કદી બચાવી શકતી નથી — અને સાચા સમયે કાપેલી મકાઈ પર ઝીણી કતરણ અને હવા-બંધ દબાણ કંઈ પણ ભેળવ્યા વિના ઘણી વાર ઉત્તમ સાઇલેજ આપે છે. જો વાપરવું જ હોય તો જથ્થો દુકાનદારના અંદાજથી નહીં, તમારા KVK, પશુ ચિકિત્સાલય કે જિલ્લા દૂધ સંઘને પૂછીને નક્કી કરો. સીલ કર્યા પછી ખાડો ખોલતાં પહેલાં આશરે છ થી આઠ અઠવાડિયાં અડ્યા વિના પડ્યો રહેવા દો; આથો પૂરો થઈને ઠરવા માટે એટલો સમય જોઈએ છે.

સાઇલેજ પશુના મોં સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ તમે નાક, આંખ અને હાથથી પરખી શકો છો. સારા સાઇલેજમાંથી અથાણા કે તાજા દહીં જેવી સુખદ મીઠી-ખાટી ગંધ આવે છે, અને એ ગંધ હાથ પર ખરાબ નહીં, સારી લાગે છે. રંગ લીલાશ પડતો પીળો, જૈતૂની કે આછો સોનેરી ભૂરો હોય છે. સ્પર્શમાં તે કસાયેલો અને લચકતો લાગે છે, કતરેલા કટકા અલગ-અલગ ઓળખાય છે, અને તે ચીકણા લોંદા જેમ ચીપકતો નથી. જે પશુને તેની આદત પડી ગઈ હોય તે તેને હોંશથી ખાય છે.

બગડેલો સાઇલેજ પણ પોતે જ કહી દે છે. તીખી વાસી ગંધ, છાણ કે સડેલા માખણ જેવી ગંધ, કે નાકમાં ચચરતી એમોનિયાની ગંધ — ત્રણેયનો અર્થ એ કે ખોટો આથો હાવી થઈ ગયો. તમાકુ જેવો ભૂરો કે કાળો પડેલો માલ બતાવે છે કે હવા ભરાયેલી રહેવાથી ઢગલો વધુ ગરમ થયો હતો. આંગળીઓ વચ્ચે ચીકણો લાગતો, નરમ, લોંદા જેવો માલ, કે સ્પષ્ટ દેખાતી સફેદ, ભૂરી કે લીલી ફૂગ — એટલે સડાવનારા જીવો ઊગી ગયા છે. બગાડ બચાવવા ફૂગવાળા અને સડેલા ભાગ બાકીમાં ભેળવવાને બદલે ફેંકી દો — ફૂગવાળો ચારો દૂધાળ પશુને ખરેખર બીમાર કરી શકે છે, અને તેનું સાઇલેજ પરથી મન પણ ઉઠાડી દેશે.

સાઇલેજ કેવી રીતે કાઢાય છે એ એટલું જ મહત્વનું છે જેટલું કેવી રીતે ભરાયો હતો. ફક્ત એક છેડો કે એક સપાટી ખોલો, એ જ સપાટીથી ઉપરથી નીચે સુધી સીધી પટ્ટી કાપીને દિવસની જરૂરિયાત કાઢો, અને ખુલ્લી સપાટી પછી તરત ઢાંકી દો. ખાડા ઉપરથી આખી ચાદર ન હટાવો: જેટલો ભાગ હવામાં ખુલશે તે ફરી બગડવા લાગશે, અને ચારે બાજુથી ખુલ્લો ખાડો પશુ ખાય તેના કરતાં પછીના બગાડમાં વધુ ગુમાવશે. વાડામાં ભેગું કરવાને બદલે એટલું જ કાઢો જેટલું એ જ દિવસે ખવાઈ જાય. અને પહેલી વાર સાઇલેજ આપતી વખતે થોડો જથ્થો રોજના લીલા ચારામાં ભેળવીને આપો અને આશરે એક અઠવાડિયામાં વધારો — ગંધ પશુ માટે નવી હોય છે અને કેટલાંકને સ્વીકારવામાં થોડા દિવસ લાગે છે.

ઉનાળા અને ચોમાસા-પૂર્વની ખાધનો મુખ્ય જવાબ સાઇલેજ છે, પણ એકમાત્ર જવાબ નથી — અને જે ડેરી ત્રણ-ચાર સ્રોત પર ટકેલી હોય તે ખરાબ વર્ષ એક જ ખાડા પર ટકેલી ડેરી કરતાં સારી રીતે કાઢી લે છે.

પાકના અવશેષ તમારી પોતાની સૌથી સસ્તી ભરતી છે. ઘઉં અને ડાંગરનું પરાળ પ્રોટીનમાં નબળું અને મુશ્કેલીથી પચે તેવું છે, પણ બે સીધી વાતો તેને ઘણું વધુ કામનું બનાવે છે. ખવડાવતાં પહેલાં પરાળ કાપવાથી પશુ ખરેખર વધુ ખાય છે અને ગમાણ પર પગ નીચે જે બગડતું હતું તે ઝડપથી ઘટે છે. અને પરાળ પર યુરિયા-ગોળની રસીની માવજત — પડ-પડ ઢગલો કરતી વખતે દ્રાવણ છાંટીને, પછી થોડાં અઠવાડિયાં હવા-બંધ ઢાંકી રાખવું, જેથી યુરિયા પરાળના કઠણ બંધન તોડે અને તેમાં નાઇટ્રોજન વધારે — પાચનશક્તિ અને પોષણ બંને ખરેખર સુધારે છે. સિદ્ધાંત સમજો, પણ દ્રાવણનું પ્રમાણ અંદાજથી ન બનાવો, તમારા પશુ ચિકિત્સાલય, KVK કે જિલ્લા દૂધ સંઘને પૂછીને નક્કી કરો, કારણ કે યુરિયા વધી જવું પશુ માટે જોખમી છે — અને યુરિયાથી માવજત કરેલું પરાળ નાનાં વાછરડા-વાછરડીને કદી ન ખવડાવો.

વૃક્ષોનો ચારો એ સ્રોત છે જે મોટાભાગના ખેડૂતો પાસે પહેલેથી છે અને સૌથી ઓછો વપરાય છે. પાળા અને ખેતરની સીમા પરનાં ચારા-વૃક્ષ બરાબર એ મહિનાઓમાં લીલાં રહે છે જ્યારે ખેતરનો ચારો ખૂટી ગયો હોય, તેમને દર મોસમે વાવવા પડતા નથી, અને તેમનાં પાનમાં ખનિજ ઘણી વાર ખેતરના ચારા કરતાં ખાસ્સાં વધુ હોય છે. અમારી ગાઇડ 'પશુઓ માટે વૃક્ષોનો ચારો: તમારા ખેતરમાં ઊગતો મફત ખનિજ-યુક્ત આહાર' જણાવે છે કે કઈ જાતો વાવવા જેવી છે, તેમને માર્યા વિના કેમ છાંટવી, અને કઈ મર્યાદિત માત્રામાં જ ખવડાવવી. જેમની પાસે તળાવ કે હવાડો છે તેમના માટે બીજો રસ્તો અમારી ગાઇડ 'પશુ-પક્ષી ચારા માટે પાણી-શેવાળ (ડકવીડ): તમારા તળાવ પર ઊગતું મફત પ્રોટીન' માં છે, જે ઉનાળાના એ મહિનાઓમાં ઊભા પાણી પર ઊગે છે જ્યારે જમીન પર કંઈ ઊગતું નથી.

છેલ્લે, પૈસાનો હિસાબ પ્રામાણિકતાથી જુઓ. ખાધની મોસમમાં ખરીદેલો ચારો વેચનારના બજારમાં ખરીદાય છે: પ્રતિ ગાડી ભાવ બરાબર એ અઠવાડિયામાં સૌથી ઊંચો હોય છે જ્યારે વિસ્તારની દરેક ડેરી પાસે ખાધ હોય, અને એ રોકડ ખર્ચ ત્યારે બેસે છે જ્યારે દૂધ પહેલેથી ઘટેલું હોય. જે એક-એક કિલો લીલો ચારો તમે પુષ્કળ અને લગભગ મફતની મોસમમાં સાચવી રાખ્યો, એ એક કિલો તમે એ ઊંચા ભાવે ખરીદતા નથી. આ જ અદલા-બદલી — ખાધની મોસમમાં રોકડને બદલે વધારાની મોસમમાં મહેનત — સાઇલેજના ખાડાનો ખરો નફો છે, અને એટલે જ ચારાનું કેલેન્ડર તમારા મુખ્ય રોકડિયા પાક જેટલા જ આયોજનનું હકદાર છે.

બધું ભેગું કરીએ તો સારી રીતે ચલાવેલું ચારા-વર્ષ આવું દેખાય. તમારા બારે મહિના કાગળ પર ઉતારો અને એ અઠવાડિયાં નિશાની કરો જ્યાં લીલો ચારો ખરેખર નથી. એક બહુવર્ષાયુ બ્લોક રાખો — સંકર નેપિયર, અથવા જ્યાં જમીન રજા આપે ત્યાં લ્યુસર્ન — જે ફરી વાવ્યા વિના ઉત્પાદન આપતો રહે, એ જ તમારી કરોડરજ્જુ છે. મોસમી વાવણી બે-ત્રણ અઠવાડિયાના અંતરે ભાગમાં કરો જેથી કાપણી ચાલતી રહે, ઢગલો ન થાય, અને એક ધાન્ય તથા એક કઠોળ ચારો એકબીજા પર બેસાડીને રાખો જેથી ભેળવીને ખવડાવી શકાય. નાની કે તાણમાં આવેલી જુવારને માનથી સંભાળો, અને ભૂખ્યાં પશુને લીલીછમ રજકા પર કદી ન છોડો. ખરીફના વધારાના ચારામાં, લોટ જેવી અવસ્થાની મકાઈ ઝીણી કતરો, ખાડામાં કે બેગમાં હવા-બંધ દબાવો, એ જ દિવસે સીલ કરો, અને છ થી આઠ અઠવાડિયાં અડો નહીં. ખાધના મહિનાઓમાં એ જ ખાડાની એક સપાટીથી ખવડાવો, સાથે કાપેલું અને માવજત કરેલું પરાળ તથા વૃક્ષોનો ચારો રાખો, અને ચારાના બજારથી દૂર રહો.

કેટલીક વાતો સ્થાનિક સ્તરે પાકી કરી લેવા જેવી છે: તમારા જિલ્લામાં કઈ ચારા જાતો અને નેપિયર કે CO શ્રેણીનો કયો ક્લોન ખરેખર ચાલે છે, તમારો રાજ્ય પશુપાલન કે ડેરી વિભાગ સાઇલેજનાં નિદર્શન કરાવે છે કે ચાફ કટર અને સાઇલેજ બેગ ઉપલબ્ધ કરાવે છે, અને તમારાં ખાસ પશુ માટે જિલ્લા દૂધ સંઘ શું સલાહ આપે છે. આ ભલામણો રાજ્ય-રાજ્યમાં અલગ હોય છે અને સમયાંતરે બદલાતી રહે છે, એટલે આંકડા માટે તમારા KVK, સ્થાનિક પશુ ચિકિત્સાલય, જિલ્લા પશુપાલન કચેરી અને તમારી સહકારી ડેરી મંડળીને અધિકારી ગણો, અને આ ગાઇડને એ સમજ ગણો કે એ આંકડા શા માટે મહત્વના છે.