ગાય કે ભેંસ: ડેરી માટે તમારા ખેતર પર કોણ બંધબેસશે?

ભારતની ડેરી બંને પશુ પર ટકેલી છે, અને બંનેનું પ્રમાણ એક વિસ્તારથી બીજા વિસ્તારમાં ઝડપથી બદલાય છે. ગુજરાત, પંજાબ, હરિયાણા, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ અને દરિયાકાંઠાના આંધ્રના મોટા ભાગોમાં ભેંસ જ ડેરીનું સામાન્ય પશુ છે અને ત્યાંનો આખો વેપાર ઘાટા, ઊંચા ફેટવાળા દૂધ પર બંધાયેલો છે. કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક અને પહાડી રાજ્યોમાં તેની જગ્યાએ સંકર ગાયનું ચલણ છે. આમાંથી કોઈ વિસ્તાર ભૂલ કરતો નથી. દરેક વિસ્તાર એ પશુ પર ઠરી ગયો છે જેને તેનો ચારો, તેનું પાણી, તેની હવા અને તેના ખરીદદાર સંભાળી શકે.

પહેલા નિર્ણયની અંદર બીજો નિર્ણય પણ બેઠો છે — એ જ પશુમાં કઈ ઓલાદ. ગીર કે સાહીવાલ સાવ અલગ સોદો છે અને HF કે જર્સી સંકર બીજો, અને મુર્રા એ જ પશુ નથી જે મહેસાણી છે. એ સ્તર અમારી ઓલાદ-પસંદગીની ગાઇડમાં અલગથી લેવાયું છે; આ લેખ જાણી જોઈને પશુના સ્તરે જ રોકાયો છે, કારણ કે ગાય કે ભેંસનો નિર્ણય તમારી જમીન અને તમારા બજાર પર ટકે છે, ઓલાદના ગુણ પર નહીં.

વિગત પહેલાં સીધી વાત: ભેંસનું દૂધ ઘાટું હોય છે, જ્યાં ભાવ ગુણવત્તા પર બંધાય છે ત્યાં લિટરના વધુ પૈસા આપે છે, અને આ પશુ એ જાડા-ભરડા ચારાનો પણ ઠીકઠાક ઉપયોગ કરી લે છે જેને સંકર ગાય બગાડી નાખશે. તેની સામે એ વધુ ચારો ખાય છે, ઠંડું થવા માટે પાણી માંગે છે, ખુલ્લા તાપમાં ઝડપથી તપી જાય છે, પહેલા વેતરે મોડી આવે છે, અને વેતરે આવ્યાનાં ચિહ્નો એવાં છુપાવી રાખે છે કે ઘણા ખેડૂત તેને ફરી ગાભણ કરાવવામાં મહિના ગુમાવે છે. સંકર ગાય આનાથી લગભગ ઊંધી છે અને લિટર પણ વધુ આપે છે — પણ ત્યારે જ, જ્યારે તમે તેને સાચે જ ખવડાવી અને ઠંડી રાખી શકો. નીચેની લગભગ દરેક વાત આ જ સોદાની વિગત છે.

સહકારી ડેરીનું કલેક્શન સેન્ટર તમારા દૂધમાં ત્રણ વસ્તુ માપે છે — દૂધ કેટલું છે, તેમાં ફેટ કેટલું છે, અને SNF કેટલું છે. SNF એટલે ફેટ સિવાયના ઘન તત્વો, એટલે ફેટ અલગ કર્યા પછી બચેલું પ્રોટીન, લેક્ટોઝ અને ખનિજ. તમારો ભાવ એ વાત પરથી બંધાય છે કે દૂધ ચકાસણીમાં શું નીકળ્યું, ફક્ત એ પરથી નહીં કે કેટલા લિટર હતા. વાત સમજાય એટલે સીધી છે — ડેરી દૂધના ઘન તત્વો ખરીદે છે, અને પાણી ઘન તત્વ નથી. બે ખેડૂત એક જ સવારે સરખા લિટર દૂધ આપી શકે અને અલગ અલગ પૈસા મેળવી શકે, અને એ વ્યવસ્થાનું સાચું ચાલવું છે, કારકુનનો પક્ષપાત નહીં.

ભેંસનો ખરો ફાયદો આ જ જગ્યાએ બેઠો છે. ભેંસના દૂધમાં ફેટ ગાયના દૂધ કરતાં સ્પષ્ટ રીતે વધુ હોય છે, અને SNF પણ થોડું વધુ. એટલે જ્યાં ભાવ ફેટ અને SNF પર બંધાય છે, ત્યાં ભેંસના દૂધનું એ જ એક લિટર ગાયના દૂધ કરતાં ઊંચો ભાવ મેળવે છે. આ કોઈ પસંદ કે ભેદભાવ નથી, આ માપ છે.

પણ લિટરનો ઊંચો ભાવ અને ઊંચી આવક એક વસ્તુ નથી, અને આખી સરખામણીમાં સૌથી સામાન્ય ભૂલ આ જ છે. ખાતામાં જે આવે છે એ ભાવ ગુણ્યા લિટર છે, અને તેમાંથી એ ખર્ચ બાદ કરીને જે એ લિટર પેદા કરવામાં લાગ્યો. સારી ખાણ-પાણી પામતી સંકર ગાય સામાન્ય રીતે એટલા જ ખર્ચે પળેલી ભેંસ કરતાં રોજ સ્પષ્ટ રીતે વધુ લિટર આપે છે. એ પૂરેપૂરું શક્ય છે કે ગાયના પાતળા દૂધનો મોટો જથ્થો ભેંસના ઘાટા દૂધના નાના જથ્થા કરતાં વધુ કમાવી આપે, અને એટલું જ શક્ય છે કે ન કમાવે. જાણવાની એક જ રીત છે — આખા વેતરના દૂધની કિંમતને એ જ વેતરના ચારાના ખર્ચ સામે મૂકીને જુઓ, અને એ પણ એવાં પશુ માટે જે તમને તમારા વિસ્તારમાં ખરેખર મળી શકે, કલેક્શન સેન્ટરના બોર્ડ પર લખેલા બે ભાવને એકબીજા સામે ભિડાવીને નહીં.

આંકડા પર એક ચેતવણી. ભાવપત્રક પોતે, ફેટ અને SNF ને એકબીજા સામે કેટલું વજન અપાય છે, અને ઉપરથી લાગતું કોઈ પ્રોત્સાહન, વાહન-કપાત કે મંડળીની કપાત — આ બધું તમારું જિલ્લા દૂધ સંઘ અને તેનું મહાસંઘ નક્કી કરે છે, એ રાજ્ય અને સંઘ પ્રમાણે અલગ હોય છે અને સમયાંતરે બદલાતું રહે છે. આજે જે આધાર અમલમાં છે એ તમારી સહકારી દૂધ મંડળી કે તેના મંત્રી પાસેથી પૂછી લો, અને ઇન્ટરનેટ પર મળેલા કોઈ પણ આંકડાના ભરોસે યોજના ન બનાવો — આ લેખમાં આપેલા કોઈ આંકડાના ભરોસે પણ નહીં.

કોઈ પણ નાની ડેરીમાં સૌથી મોટો રોજનો ખર્ચ ઘાસચારો જ છે, એટલે જે પશુને તમે તમારી જમીનમાંથી ખવડાવી શકો એ જ પશુ સામાન્ય રીતે તમારે રાખવું જોઈએ. બંને વચ્ચે ફરક એટલો નથી કે કોને કેટલું જોઈએ, ફરક એમાં છે કે કોણ તેની ગુણવત્તા વિશે કેટલા નખરા કરે છે.

ભેંસ ખાવાની બાબતમાં વધુ ઉદાર છે. તેનું પાચન જાડા, રેસાવાળા ચારાનો — ઘઉં અને ડાંગરની પરાળ, શેરડીના પાન, ખરબચડો પાક-અવશેષ, એટલે એ ભારે અને હલકી કક્ષાનો માલ જે લણણી પછી મોટા ભાગનાં ખેતરોમાં ઢગલો પડ્યો રહે છે — સરખામણીમાં વધુ સારો ઉપયોગ કરી લે છે. જે ખેતરમાં અવશેષ ભરપૂર છે અને લીલો ચારો ઓછો, એ ખેતર ભેંસને સંકર ગાય કરતાં ઘણી સસ્તી પાળી શકે. ભારતમાં ભેંસ ક્યાં ક્યાં વધુ છે, તેનો મોટો ભાગ એકલી આ જ વાત સમજાવી દે છે.

સંકર ગાયની વાત ઊંધી છે. તેની ઊંચી આનુવંશિક ક્ષમતા ત્યારે જ બહાર આવે છે જ્યારે ખવડાવવાનું સાચે જ પૂરું હોય — રોજ સારો લીલો ચારો અને જેટલું દૂધ એ આપી રહી છે તેના પ્રમાણમાં ખાણ. તેને પરાળ ખવડાવો તો એ થોડું ઓછું દૂધ આપીને અટકતી નથી; તેનું શરીર ઊતરે છે, એ સમયસર વેતરે આવતી નથી, અને મિલકતની જગ્યાએ બોજ બની જાય છે. આનુવંશિકતા તમારા ચારા પ્રમાણે પોતાની માંગ ઘટાડી દેતી નથી. દેશી ગાય વચ્ચે બેસે છે — દૂધ મર્યાદિત, પણ જે મળે તેમાં ચલાવી લેનારી, અને ખરું જોતાં એ જ કારણે એ ઓલાદો સદીઓ સુધી વધ્યું-ઘટ્યું ખાઈને ટકી રહી.

આ બધાની સામે એક વાત એ પણ છે કે ભેંસનું ખોખું મોટું હોવાથી રોજ કુલ ચારો વધુ અંદર જાય છે, ભલે એ દૂધમાં હોય કે વસૂકેલી. એટલે સાચી સરખામણી સીધી સસ્તું-મોંઘું ની નથી; સવાલ એ છે કે તમારી જમીન જે ચારો પેદા કરે છે એ ચારો એ પશુના કામમાં આવે એવો છે કે નહીં. જ્યાં સૂકો ચારો જ વધુ છે અને લીલો મોસમી છે, ત્યાં ઝાડના ચારાને પણ યોજનામાં લેવો ફાયદાકારક છે, અને અમારી ગાઇડ 'પશુઓ માટે ઝાડનો ચારો: તમારા ખેતરમાં ઊગતો મફત ખનિજ ખોરાક' એ જ કરવાનું શીખવે છે.

દૂધમાં સૌથી વધુ પાણી જ હોય છે, એટલે બંને પશુ ઘણું પાણી પીએ છે, અને ગરમીમાં તથા સૂકો ચારો ખાતાં બંનેનો વપરાશ વધુ વધે છે. દિવસમાં બે વાર ભરવાને બદલે દરેક સમયે સ્વચ્છ પાણી હાજર રહેવું બંને માટે દૂધનો નિર્ણય છે — જે પશુ મન ભરીને પાણી પી શકતું નથી એ એક દિવસમાં જ ઓછું દૂધ આપવા લાગે છે, અને આ નુકસાનને કોઈ પાણીના હવાડાના ખાતામાં નાખતું નથી.

પણ ભેંસને બીજી, સાવ અલગ પાણીની જરૂરિયાત છે, જેને પશુની કિંમત આંકતી વખતે ભૂલી જવું સહેલું છે. તેને ગરમ મહિનાઓમાં નહાવા માટે પાણી જોઈએ, અથવા પાઇપથી નવડાવવી-છાંટવી પડે. આ લાડ કે ગામની આદત નથી. આ જ તેની ઠંડું થવાની વ્યવસ્થા છે, અને આગળનો ભાગ સમજાવે છે કે આ સિવાય તેની પાસે બચ્યું જ શું છે.

તેનું પરિણામ સાફ છે. જે જમીન પાસે તળાવ, નહેર, ગામનો હવાડો કે સાચે જ ભરોસાપાત્ર ટ્યુબવેલ છે, એ ભેંસ રાખી શકે. જે જમીન પર ઉનાળાનું પાણી ઓછું છે અને દરેક લિટર પર ખેંચતાણ છે, એ એવું પશુ પસંદ કરી રહી છે જેને એ ઠંડું રાખી શકશે નહીં, અને દર ઉનાળે દૂધ તેની સાક્ષી આપશે. આ નિર્ણય કરતી વખતે તમારા એપ્રિલથી જૂનના પાણીને સામે રાખો, ચોમાસાના પાણીને નહીં.

ભેંસમાં પસીનાની કામ કરતી ગ્રંથિઓ ગાય-વર્ગ કરતાં ઘણી ઓછી હોય છે, અને તેની ચામડી કાળી અને ઓછા વાળવાળી હોય છે, એટલે એ તાપને પરાવર્તિત કરવાને બદલે શોષી લે છે. આ બે વાત જોડી દો તો સામે એ પશુ છે જે ખુલ્લા તાપમાં ઝડપથી ગરમ થાય છે અને પસીના વડે ગરમી બહાર કાઢવાની શક્તિ તેમાં ખૂબ ઓછી છે. તેની પાસે તેના બદલે વર્તન છે — છાંયો શોધવો, અને પાણીમાં ઊતરી જવું. ભારતના સૂકા ઉનાળામાં તેની પાસેથી આ બંને છીનવી લો તો પછી જે થાય છે એ નક્કી છે: એ ઠીકથી ખાવાનું છોડી દે છે, ખાસ કરીને સૂકો ચારો, બેસવાને બદલે ઊભી રહે છે, દૂધ ઊતરે છે, અને વેતર બતાવવાનું સાવ બંધ કરી દે છે, જેથી ગાભણ કરાવવાનો હિસાબ પણ પાછળ પડે છે. ભેંસ માટે એક ખરાબ ઉનાળો આ વેતરની સાથે આવતા વેતરનું પણ નુકસાન કરે છે.

સામાન્ય વિકલ્પોમાં દેશી ગાય ગરમી સૌથી સારી વેઠે છે. તેને પસીનો વધુ અસરકારક રીતે આવે છે, તેનો હલકો રંગ તાપ વધુ પરાવર્તિત કરે છે, ઢીલી ચામડી અને ગળકંબલ ગરમી કાઢવામાં મદદ કરે છે, અને સાથે એ ઇતરડી પણ વધુ સહી લે છે. ત્રણેમાં સૌથી ઓછી સહનશીલ સંકર ગાય છે, અને તેનું કારણ નવાઈ પમાડનારું નથી — જે વિદેશી આનુવંશિકતા દૂધ વધારે છે, એ જ ઠંડા વાતાવરણનાં પશુઓની ગરમી સામેની નાજુકાઈ પણ સાથે લાવે છે.

એટલે કડક સૂકા ઉનાળામાં અને ઓછામાં ઓછી સગવડમાં કોણ કેવું નિભાવે છે, તેનો સ્થૂળ ક્રમ આ છે: પહેલી દેશી ગાય, પછી એ ભેંસ જેને છાંયો અને નહાવાનું પાણી મળેલું છે, પછી સારા શેડ અને ઠંડકવાળી સંકર ગાય, અને સૌથી છેલ્લે એ ભેંસ જેને છાંયો પણ ન મળ્યો કે પાણી પણ નહીં. દરિયાકાંઠાની બફારાવાળી ગરમીમાં ભેંસ સરખામણીમાં સારું નિભાવી લે છે, જો એ ભીંજાઈ શકે તો. ધ્યાન આપો કે આ યાદીમાં ભેંસની જગ્યા પશુએ નક્કી કરી નથી — એ તમે આપેલી સગવડથી નક્કી થઈ છે, અને એટલે એ પશુની જાત વિશેની હકીકત નહીં, તમારા ખેતર વિશેનો નિર્ણય છે. શેડની બાંધણી, હવાની આવ-જા અને સસ્તી ઠંડક અમારી ગરમ મોસમ અને ચોમાસાની પશુ-સંભાળની ગાઇડમાં અલગથી લેવાઈ છે.

ફેટ ફક્ત ભાવપત્રકનો આંકડો નથી; ભારતીય ખાણીપીણીની કેટલીય આખી શ્રેણીઓ એમાંથી જ બને છે. ઘી, માવો, પનીર, ઘાટું દહીં અને મોટા ભાગની પરંપરાગત મીઠાઈઓ — બધું ફેટ પર ટકેલું છે, અને એ ફેટ સૌથી સસ્તું ભેંસના દૂધમાંથી આવે છે. ભેંસપ્રધાન વિસ્તારોમાં આ વાત બધું ઘડે છે, ત્યાં સુધી કે છૂટું દૂધ ખરીદતાં ઘર પણ મલાઈનું જાડું પડ જોવાની અપેક્ષા રાખે છે અને ન મળે તો ચૂપચાપ દૂધવાળો બદલી નાખે છે.

ગાયના દૂધનાં પોતાનાં બજાર છે અને એ મોટાં બજાર છે: પેકેટવાળું પ્રવાહી દૂધ, રોજની ચા-કોફીનો વપરાશ, અને કેટલાંક શહેરી બજારોમાં દેશી ગાયના દૂધ પર તેના A2 પ્રોટીનના નામે મળતો બ્રાન્ડેડ ઊંચો ભાવ. આ ઊંચા ભાવનો ઉલ્લેખ પ્રામાણિકતાથી કરવો જરૂરી છે, કારણ કે જ્યાં તેનો ખરીદદાર હાજર છે ત્યાં એ સાચો છે અને જ્યાં નથી ત્યાં તેની કિંમત બરાબર શૂન્ય છે. જે જિલ્લામાં એવો કોઈ ખરીદદાર નથી, ત્યાં ગીર ગાય બસ એક ગીર ગાય છે.

જો તમારું થોડું દૂધ સહકારી ડેરીની બહાર વેચાય છે — મીઠાઈની દુકાન, ચાની કીટલી, હોટલનું રસોડું, કે સીધું પડોશનાં ઘરોમાં — તો ત્યાં સામાન્ય રીતે જથ્થા કરતાં ફેટનો ખરીદદાર વધુ આગ્રહી અને વધુ સારો ભાવ આપનારો મળે છે. બંને સ્થિતિમાં સૂચના એક જ છે, અને એ જ સૌથી વધુ છોડી દેવાય છે: પશુ ખરીદતાં પહેલાં જાણી લો કે તમારું કલેક્શન સેન્ટર અને તમારા વિસ્તારના ખરીદદાર ખરેખર કઈ વસ્તુના પૈસા આપે છે — પછી નહીં, જ્યારે એ તમારા વાડામાં ઊભી થઈ ગઈ હોય.

સારી દૂધાળ ભેંસ સામાન્ય રીતે એ જ કક્ષાની ગાય કરતાં ઊંચા ભાવે મળે છે. મર્યાદિત મૂડીવાળા ઘર માટે તેનું પરિણામ પાવતીથી આગળ જાય છે: એટલા જ પૈસામાં ઓછાં પશુ આવે છે, અને એક મોંઘું પશુ આખું રોકાણ એક જ શરીર પર ભેગું કરી દે છે. એ બીમાર પડી, ગાભણ ન થઈ, કે હાથમાંથી ગઈ તો કમાણી પૂરેપૂરી અટકી જાય છે. બે સસ્તાં પશુ પોતાની ટોચ પર લગભગ હંમેશા ઓછું કમાશે, પણ એ અલગ અલગ પડે છે, અને જે ઘર પાસે પડ્યા પછીનો ટેકો નથી તેને માટે આ વાત ટોચની કમાણી કરતાં વધુ મહત્વની છે.

સમય આના પર વધુ ભાર નાખે છે. ભેંસનું પહેલા વેતરે મોડું આવવું અને બે વેતર વચ્ચેનો ગાળો લંબાવાની તેની વૃત્તિ ફક્ત જૈવિક હકીકત નથી, એ રોકડની હકીકત છે. પહેલા વેતર પહેલાંનો દરેક વધારાનો મહિનો, અને એક વેતરથી બીજા વચ્ચેનો દરેક વધારાનો સૂકો દિવસ, એવા પશુને ખવડાવવાનો મહિનો છે જે કંઈ પેદા કરતું નથી. પશુના આખા કામકાજી જીવન પર આ હિસાબ ઘણીવાર લિટરના ભાવના એ ફરક કરતાં મોટો નીકળે છે જેણે ખેડૂતને શરૂમાં ભેંસ તરફ ખેંચ્યો હતો.

યોજના બનાવતી વખતે બે વાત ચોખ્ખી નજરે જોઈ લેવી. પહેલી, આજે મોટા ભાગની જગ્યાએ બંને પશુના નર બચ્ચાંની બજારમાં કિંમત ખૂબ ઓછી છે, એટલે ખરીદીનો કોઈ નિર્ણય એ પર ન ટેકવો કે બચ્ચાં શું ભાવ આપશે. બીજી, જો તમારો હિસાબ પશુ-લોન, પશુ વીમો, કે પશુ ખરીદી કે ડેરી વિકાસની કોઈ સહાયવાળી યોજનાના ભરોસે બેસતો હોય, તો તેની શરતોને માની લેવાને બદલે ચકાસવાની વસ્તુ ગણો: આ બેંક, રાજ્યના પશુપાલન વિભાગ અને ડેરી વિકાસ સંસ્થાઓ ચલાવે છે, એ રાજ્યવાર અલગ છે અને સમયાંતરે બદલાતી રહે છે. પૈસા રોકતાં પહેલાં તમારી બેંક શાખા, જિલ્લાની પશુપાલન કચેરી કે તમારા દૂધ સંઘને પૂછો અને આજની શરતો તેમની પાસેથી લો, સાંભળેલી કોઈ રકમ પરથી નહીં.

આ જ ક્રમમાં ચાલો, કારણ કે શરૂઆતના સવાલ કોઈ વિકલ્પને પછીના સવાલોના જવાબ ભલે જે હોય, તોપણ બહાર કરી શકે છે. પહેલો, તમારી જમીન ખરેખર શું પેદા કરે છે? જો તમારો ચારો મોટા ભાગે પરાળ અને પાક-અવશેષ છે અને લીલો ફક્ત મોસમમાં મળે છે, તો તમારી સામે ભેંસ કે દેશી ગાય છે. જો તમે વર્ષના દરેક દિવસે — ઉનાળામાં અને ચોમાસા પહેલાંના ખાલી દિવસોમાં પણ — સાચે જ લીલો ચારો આપી શકો, તો સંકર ગાય ખરો વિકલ્પ બને છે, ફક્ત ઇચ્છા રહેતી નથી.

બીજું, પાણી — ખાસ કરીને તમારું એપ્રિલથી જૂનનું પાણી, અને તેમાં એ પણ કે ભેંસને નવડાવી કે પાઇપથી છાંટી શકાશે કે નહીં. જવાબ ના હોય તો ભાવપત્રક ભલે જે કહે, ભેંસ યાદીની બહાર છે. ત્રીજું, તમારો ઉનાળો કેટલો કડક છે અને શેડ પહેલેથી કેવો છે? ચોથું, તમારું બજાર કોના પૈસા આપે છે — ફેટના કે જથ્થાના? પાંચમું, તમારી પાસે મૂડી કેટલી છે, અને શું ઘર થોડા મહિના એક પશુની કમાણી બંધ રહે તો નિભાવી લેશે? છઠ્ઠું, અને સૌથી ઓછું આંકાતું: ઘરમાં કોઈ એવું છે જે રોજ એટલી બારીકાઈથી પશુઓને જુએ કે છૂપું વેતર પકડાઈ જાય, અને જરૂર પડે ત્યારે કૃત્રિમ બીજદાન કરનાર અને પશુ ચિકિત્સક સાચે જ પહોંચમાં છે?

છેલ્લે એક સલાહ જે કોઈ પણ સરખામણી-કોઠા કરતાં વધુ કામની છે. મોટા ભાગના નાના ખેડૂત માટે પહેલું પશુ એ જ હોવું જોઈએ જેને આસપાસનું ગામ પહેલેથી સારી રીતે પાળે છે — કારણ કે ચારાની આવક, ખરીદદાર, બીજદાન કરનાર, પશુ ચિકિત્સક અને સૌથી વધુ તો વિસ્તારનું ભેગો થયેલો અનુભવ, બધું ત્યાં જ હાજર છે. એ જ પશુની અંદર ઓલાદ સુધારવી પશુ બદલવા કરતાં લગભગ હંમેશા સારું પહેલું પગલું છે. પશુ બદલવું ત્યારે યોગ્ય છે જ્યારે ઉપરની કોઈ શરતમાં સાચે જ ફેર પડ્યો હોય: સિંચાઈ આવી ગઈ અને હવે તમે વર્ષભર લીલો ચારો ઉગાડી શકો, કે કોઈ નવો ખરીદદાર આવ્યો છે જે એ વસ્તુના પૈસા આપે છે જે તમારું હાલનું પશુ પેદા કરતું નથી. પશુ ત્યારે બદલો જ્યારે કોઈ શરત ખસી હોય, એટલા માટે નહીં કે બોર્ડ પર કોઈ ભાવ સારો દેખાતો હતો.