બકરીઓની ખરીની કુદરતી સંભાળ: પથ્થરના રસ્તાની પદ્ધતિ

બકરીની ખરી કેરાટિનની બનેલી હોય છે, બરાબર એ જ પ્રોટીનથી જે તમારા વાળ અને નખ બનેલા છે. બહારની સખત દીવાલ (હોર્ન) પ્રાણીનું વજન ઉપાડે છે, જ્યારે અંદરનું તળિયું થોડું દબાયેલું અને નરમ હોય છે જે પકડ આપે છે. નરમ ઘાસ કે કાદવ પર વજન આખા પગ પર ફેલાય છે પણ કોઈ ઘર્ષણ નથી હોતું જે હોર્નની વૃદ્ધિને રોકે, એટલે તે તળિયાથી આગળ વધીને વળી જાય છે અને એક છુપી જગ્યા બનાવે છે જ્યાં છાણ અને ભેજ જમા થાય છે. આ જ જગ્યાએ ફૂટ સ્કાલ્ડ અને હૂફ રોટ માટે જવાબદાર બેક્ટેરિયા ફૂલે-ફાલે છે.

ઘર્ષણવાળી સપાટી બહારની દીવાલને લગભગ એટલી જ ઝડપે ઘસે છે જેટલી તે વધે છે, એટલે દીવાલ તળિયા બરાબર રહે છે અને ક્યારેય વધારે પડતી વધતી નથી. આબોહવા પ્રમાણે આ જરૂરિયાત બદલાય છે: ભેજવાળા, વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં — ભારતના દરિયાકાંઠાના અને ચોમાસા-પ્રધાન ભાગોમાં — ખરી ભેજ શોષે છે, નરમ પડે છે અને ઝડપથી વધે છે, એટલે ત્યાં વધુ ઘર્ષણ જોઈએ, ઓછું નહીં. ગરમ, સૂકા વિસ્તારોમાં હોર્ન સ્વાભાવિક રીતે સખત અને ઘટ્ટ હોય છે અને તેને ઘસવા માટે વધુ ખરબચડી સપાટીની જરૂર પડે છે.

ખેતરના કોઈ ખૂણામાં પથ્થરનો ઢગલો કરી દેવાથી કંઈ ફાયદો નથી — બકરીઓ હંમેશા સૌથી સહેલો રસ્તો પસંદ કરે છે. સફળતા સંપૂર્ણપણે જગ્યાની પસંદગી પર આધારિત છે. તમારા વાડામાં ફરીને જુઓ કે તમારી બકરીઓએ પહેલેથી જ ઘાસમાં કયા ખુલ્લા, ઘસાયેલા કેડી-રસ્તા બનાવ્યા છે — આ રસ્તાઓ સામાન્ય રીતે ત્રણ જગ્યાઓને જોડે છે: શેડ, પાણીની ટાંકી, અને ચારાની જગ્યા. આ જ રસ્તાઓ પર પથ્થર પાથરો અને દરેક બકરી કોઈપણ દબાણ વગર દિવસમાં ઘણી વખત તેમાંથી પસાર થશે.

એક સરળ અને અસરકારક રીત છે પાણીની ટાંકીની ફરતે 3 મીટરનું ઘર્ષણ ક્ષેત્ર બનાવવું — દરેક બકરી પાણી પીવે છે, એટલે દરેક બકરીની ખરી ઘસાશે. બીજી રીત છે શેડનું પ્રવેશદ્વાર — જો બકરીઓને પોતાની સૂવાની જગ્યા સુધી પહોંચવા 1.5 મીટર કચડેલો પથ્થર કે કોંક્રીટ બ્લોક પાર કરવો પડે, તો તેઓ સવાર-સાંજ પોતાની મેળે ખરી ઘસશે. રસ્તો 1.2 થી 1.8 મીટર પહોળો રાખો જેથી પ્રભાવશાળી બકરીઓ નબળી બકરીઓને રોકી ન શકે, અને યાદ રાખો કે જેટલો લાંબો રસ્તો એટલા વધુ પગલાં, અને એટલી વધુ ઘસાઈ.

જગ્યા જેટલી મહત્વની છે, પથ્થરની જાત પણ એટલી જ. લીસા નદીના ગોળ પથ્થર જોવામાં સારા લાગે છે પણ લગભગ કંઈ ઘસતા નથી — તેમની ગોળ સપાટીમાં કોઈ પકડ નથી હોતી, અને તે પગ નીચે કાચની ગોળીઓની જેમ સરકી પણ શકે છે, જેનાથી ઈજા થઈ શકે. તૂટેલા, અણીદાર કિનારાવાળા પથ્થર ખરેખર કામ કરે છે: કચડેલો ગ્રેનાઈટ કે બેસાલ્ટ (લગભગ 19–25 મિમી, મોટાભાગની પથ્થરની ખાણો અને બાંધકામ સામગ્રીની દુકાનોમાં 'જેલી' કે 'ગિટ્ટી' તરીકે મળે છે) સૌથી શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે — તે જામીને મજબૂત સપાટી બનાવે છે છતાં તેની અણીદાર ધારો ખરીની દીવાલ ઘસવા માટે બહાર રહે છે.

લાઈમસ્ટોન કે રેતિયા પથ્થરના ચપટા સ્લેબ ગ્રેનાઈટ કરતાં નરમ હોય છે અને ઝડપથી ઘસાય છે, પણ પગ માટે આરામદાયક હોય છે અને ચારાની જગ્યાની આસપાસ ચપટા પ્લેટફોર્મ માટે સારા રહે છે; લાઈમસ્ટોનનો આલ્કલાઈન ગુણ કેટલાક હૂફ-રોટ બેક્ટેરિયા માટે સપાટીને ઓછી અનુકૂળ પણ બનાવે છે. પાકા કોંક્રીટ બ્લોક (સપાટ બાજુ ઉપર રાખીને) ખૂબ ઘર્ષણ આપે છે અને સસ્તા પણ છે, અને શેડના પ્રવેશદ્વાર કે નાની સીડીઓમાં સારું કામ કરે છે. ટૂંકમાં: કચડેલો ગ્રેનાઈટ — વધુ ઘર્ષણ, વધુ સ્થિરતા — મુખ્ય રસ્તા અને ગેટ માટે શ્રેષ્ઠ; લાઈમસ્ટોન સ્લેબ — મધ્યમ ઘર્ષણ, ખૂબ વધુ સ્થિરતા — ચારાના પ્લેટફોર્મ માટે સારું; નદીના ગોળ પથ્થર — ઓછું ઘર્ષણ, ઓછી સ્થિરતા — ફક્ત પાણી નિકાલની જગ્યા માટે; કોંક્રીટ બ્લોક — વધુ ઘર્ષણ, વધુ સ્થિરતા — શેડના પ્રવેશદ્વાર માટે શ્રેષ્ઠ.

1. પસંદ કરેલી જગ્યાએ 10–15 સેન્ટિમીટર માટી ખોદીને કાઢો, ઉપરની માટી અને જૈવિક પદાર્થ દૂર કરો જેથી પથ્થર ધીરે ધીરે જમીનમાં ધસી ન જાય. તળિયાને લગભગ 2% ઢાળ આપો જેથી પાણી ભરાવાને બદલે વહી જાય.

2. ખાડામાં મજબૂત નોન-વોવન જિયોટેક્સટાઈલ કાપડ પાથરો. આ પાણીને નીચે જવા દે છે પણ પથ્થરને નીચેના કાદવમાં ભળતા અટકાવે છે — રસ્તો લાંબા સમય સુધી અસરકારક રહેવાનું આ સૌથી મોટું કારણ છે.

3. રોડ-બેઝ કે ક્રશર-રન (નાના પથ્થર અને પથ્થરની ભૂકીનું મિશ્રણ)નું 7 સેન્ટિમીટર પાયાનું પડ પાથરો અને પ્લેટ કોમ્પેક્ટર કે ભારે હાથના ટેમ્પરથી બરાબર દબાવો, જેથી રસ્તો પછીથી ધસી ન જાય કે ખાડા ન પડે.

4. તમારા પસંદ કરેલા કચડેલા ગ્રેનાઈટ કે અણીદાર પથ્થરનું 5 સેન્ટિમીટર ઉપરનું પડ પાથરો. આ છેલ્લા પડને બહુ વધારે દબાવશો નહીં — કેટલાક પથ્થર થોડા ઢીલા રહેવા જોઈએ જેથી ચાલતી વખતે તેમની ધારો ખરીની દીવાલમાં ઘૂસી શકે.

5. રસ્તાની કિનારીઓ પર મોટા પથ્થર કે લાકડાની સીમા લગાવો જેથી ગિટ્ટી પોતાની જગ્યાએ રહે અને આસપાસના ઘાસ કે પાકમાં વેરાય નહીં.

સૌથી મોટો ફાયદો મહેનતમાં છે: 20-30 બકરીઓના ટોળાને હાથે ટ્રિમ કરવામાં આખો દિવસ લાગી શકે છે, અને યોગ્ય જગ્યાએ બનેલો પથ્થરનો રસ્તો આ જરૂરિયાતને દર છ અઠવાડિયેથી ઘટાડીને વર્ષમાં કદાચ બે હળવી છાંટણી સુધી લાવે છે. ખરી પણ વધુ સ્વસ્થ રહે છે — હાથે ટ્રિમિંગમાં ભૂલથી જીવંત પેશી કપાઈ જવાનું (ક્વિકિંગ) જોખમ રહે છે, જ્યારે ધીરે ધીરે રોજ થતો ઘસારો પગ પર ક્યારેય અચાનક આંચકો નથી આપતો, જેનાથી સાંધાનું આરોગ્ય સારું રહે છે અને લંગડાપણું ઘટે છે.

પ્રાણીઓ માટે આ ઘણું ઓછું તણાવપૂર્ણ પણ છે. મોટાભાગની બકરીઓ માચડા પર બંધાવું કે ઊંધા સૂવડાવાવું પસંદ નથી કરતી, અને આ તણાવ દૂધ આપતી બકરીઓમાં દૂધનું પ્રમાણ ઘટાડી શકે છે અથવા ગર્ભવતી બકરીઓ સાથે કડકાઈથી વર્તવામાં આવે તો તકલીફ ઊભી કરી શકે છે — પથ્થરના રસ્તામાં કોઈપણ પ્રકારના બંધનની જરૂર જ નથી, કારણ કે બકરીઓ પોતાની રોજિંદી હલનચલન દરમિયાન જાતે જ પોતાની ખરી ઘસી લે છે. છેલ્લે, સારી નિકાલવાળી પથ્થરની સપાટી દરેક વખતે પ્રાણી પસાર થાય ત્યારે ખરીમાંથી ભેજ ખેંચી લે છે, જે ચોમાસા દરમિયાન અને ભીના, નીચાણવાળા વાડાઓમાં ફૂટ રોટ અને સ્કાલ્ડ સામે એક અસરકારક, વ્યવહારુ બચાવ છે.

ખોટા કદનો પથ્થર વાપરવો સૌથી સામાન્ય ભૂલ છે: બહુ ઝીણી કપચી (3-10 મિમી) બરાબર ઘસાતી નથી અને દુખાવા સાથે ખરીની ફાટમાં ફસાઈ જાય છે, જ્યારે બહુ મોટા પથ્થર (10 સેન્ટિમીટરથી વધુ) પગ નીચે અસ્થિર રહે છે અને પગ મચકોડાવાનું કે તળિયામાં ઈજા થવાનું જોખમ વધારે છે. ખરાબ પાણી નિકાલ પણ એટલું જ નુકસાનકારક છે — ઢાળની નીચે બનેલો રસ્તો પાણી ભેગું કરીને બેક્ટેરિયાનું સૂપ બની જાય છે, અને એકવાર કાદવ અને છાણ પથ્થરો વચ્ચેની જગ્યા ભરી દે, તો ઘર્ષણવાળી ધારો દબાઈ જાય છે અને કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે, એટલે નિયમિત સફાઈ જરૂરી છે, વૈકલ્પિક નહીં.

જો રસ્તો બહુ અણીદાર કે અસ્થિર લાગે, તો બકરીઓ તેનાથી બચીને ફરવા લાગશે, એટલે જો તમને એવું દેખાય તો રસ્તાને એ રીતે ઘેરી લો કે તેને બાયપાસ કરવાનો કોઈ રસ્તો ન રહે. અને પથ્થરનો રસ્તો નિરીક્ષણની જગ્યા લેતો નથી — તે ખરીની દીવાલ ઘસે છે, પણ ફોલ્લો કે પહેલેથી હાજર સડો પકડી શકતો નથી, એટલે રસ્તો ગમે તેટલો સારો કામ કરતો હોય, નિયમિતપણે હાથે પગ તપાસતા રહો.

તીવ્ર, સતત વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં — ભારતના મોટાભાગના ચોમાસાની ઋતુમાં — સારી રીતે બનેલો રસ્તો પણ કાંપથી ભરાઈ શકે છે અને પોતાની ઘર્ષણ ક્ષમતા ગુમાવી શકે છે, જેને વચ્ચે વચ્ચે ધોઈને કે તાજો પથ્થર નાખીને ફરી અસરકારક બનાવવો પડે છે. આનુવંશિકતા અને આહાર પણ મહત્વના છે: કેટલીક બકરીઓની ખરીની રચના સ્વાભાવિક રીતે નબળી હોય છે અથવા અસામાન્ય રીતે ઝડપથી વધે છે, જેને કોઈ પણ પથ્થર સંપૂર્ણપણે સુધારી શકતો નથી, અને વધુ પડતો અનાજવાળો આહાર ફાઉન્ડર કે લેમિનાઈટિસ (સોજો) પેદા કરી શકે છે, જેનાથી ખરી અસામાન્ય રીતે ઝડપથી વધવા લાગે છે — આ પોષણ અને પશુચિકિત્સકનો મુદ્દો છે, રસ્તાની ડિઝાઈનનો નહીં.

બહુ નાના બચ્ચાં અણીદાર નવા ગ્રેનાઈટથી વધુ ઘસાઈ શકે છે તે પહેલાં કે તેમની ખરી સખત થાય, અને ઘરડી કે સાંધાના દુખાવાવાળી બકરીઓને ખરબચડો રસ્તો પાર કરવો દુખદાયક લાગી શકે છે — તમારા ટોળાના સૌથી નબળા પ્રાણીઓ પર ધ્યાન રાખો અને જરૂર પડે તો તેમના સામાન્ય રસ્તાની નજીક સપાટી નરમ રાખો. અને આ રસ્તો ડ્યુક્લોઝ (પગની ઉપર રહેલી નાની, બચેલી ખરી) સુધી પહોંચતો નથી, કારણ કે તે ભાગ્યે જ જમીનને સ્પર્શે છે — જો આ વધી જાય તો ક્યારેક ક્યારેક હાથે તપાસો અને કાપો.

હાથે ખરી કાપવામાં શરૂઆતનો ખર્ચ લગભગ નહિવત્ છે — એક સાદો હૂફ શીયર અને રાસ્પનો એક વખતનો નાનો ખર્ચ — પણ તેની સતત કિંમત દર છ થી આઠ અઠવાડિયે તમારી પોતાની મહેનત અને શારીરિક થાક છે, સાથે સાચી કુશળતા પણ: ખોટી રીતે કાપવાથી લંગડાપણું થઈ શકે છે જે સાજા થવામાં મહિનાઓ લઈ શકે છે. પથ્થરના રસ્તા માટે ગિટ્ટી, કાપડ અને મજૂરીમાં ખરેખરું શરૂઆતનું રોકાણ જોઈએ — રસ્તાની લંબાઈ અને ખાણથી અંતરના આધારે આ નાના પ્રવેશદ્વારના ટુકડા માટે થોડા હજાર રૂપિયાથી લઈને લાંબા, પહોળા રસ્તા માટે ઘણું વધારે હોઈ શકે છે — પણ એકવાર બની ગયા પછી તેનો ચાલવાનો ખર્ચ લગભગ શૂન્ય છે અને તેને જાળવવા માટે કોઈ ખાસ કૌશલ્યની જરૂર નથી.

ટૂંકમાં: હાથે ટ્રિમિંગ શરૂઆતમાં સસ્તું છે પણ દર મહિને સમય, તણાવ અને કૌશલ્યમાં મોંઘું પડે છે; પથ્થરનો રસ્તો એક વખતનો મોટો ખર્ચ છે જે એક-બે વર્ષમાં જ બચેલી મહેનત અને સ્વસ્થ પગના રૂપમાં પોતાની મેળે વસૂલ થઈ જાય છે, ખાસ કરીને જો તમે મુઠ્ઠીભરથી વધુ બકરીઓ પાળતા હો.

નાનેથી શરૂ કરો: આખો રસ્તો બનાવતા પહેલાં થોડી બોરી પસંદ કરેલા પથ્થરથી એક ટેસ્ટ ટુકડો પાથરો અને જુઓ કે તમારી ખાસ બકરીઓ અને તેમની ખરી કેવો પ્રતિભાવ આપે છે, કારણ કે સિરોહી, જમુનાપારી, બારબરી કે ઉસ્માનાબાદી જેવી જાતોમાં ખરીની સખતાઈ ઘણી અલગ હોઈ શકે છે. દર અઠવાડિયે સખત સાવરણીથી રસ્તા પરથી ઘાસ અને છાણ સાફ કરો, અને વર્ષમાં એક-બે વાર બરાબર ધોઈને તાજી ઘર્ષણ-સપાટી ખુલ્લી કરો. પથ્થર કે સ્લેબના પ્લેટફોર્મ પર મિનરલ લિક સ્ટેશન રાખવું એક સરળ યુક્તિ છે — બકરીઓ ચાટતી વખતે ત્યાં જ રોકાય છે અને પોતાનું વજન આમતેમ કરે છે, જેનાથી મફતમાં વધારાની ઘસાઈ થાય છે. અને ડ્યુક્લોઝને ભૂલશો નહીં, જ્યાં રસ્તો પહોંચતો નથી — જરૂર પડે તો તેને હાથે તપાસો અને કાપો.

ઢાળવાળી જમીન પર, એક વળાંકવાળો (સ્વિચબેક) પથ્થરનો રસ્તો બકરીઓને ચઢતી-ઉતરતી વખતે ખરીને અલગ અલગ ખૂણે રાખવા મજબૂર કરે છે, જેનાથી એડી અને પંજા બંને સરખા પ્રમાણમાં ઘસાય છે. એક ઉપયોગી યુક્તિ છે 'ઊંચાઈએ ચારો, નીચે પાણી' — ચારાની જગ્યા પથ્થરાળ ટેકરીની ટોચે અને પાણીની ટાંકી સૌથી નીચે રાખવી — જેનાથી દર વખતે ખાવા-પીવાની સફર પોતાની મેળે ખરી ઘસતી ચઢાણ બની જાય છે, સાથે ટોળાના સ્નાયુ અને તંદુરસ્તીમાં પણ સ્પષ્ટ સુધારો દેખાય છે. ધ્યાનમાં રાખો કે લાઈમસ્ટોનના રસ્તા ધીરે ધીરે માટીમાં કેલ્શિયમ છોડી શકે છે, અને જો બકરીઓ સીધો પથ્થર ચાટે તો તેમના પોતાના મિનરલ સંતુલનમાં પણ — એટલે હંમેશા એક સારો ફ્રી-ચોઈસ મિનરલ સપ્લિમેન્ટ ઉપલબ્ધ રાખો જેથી પ્રાણીઓ કોઈ ઉણપ પૂરી કરવા પોતાનો જ રસ્તો ચાટવા ન લાગે. સૌથી સખત ગ્રેનાઈટ પણ થોડા વર્ષોના ઉપયોગ પછી લીસો પડી જાય છે, એટલે સમયાંતરે તાજો પથ્થર નાખીને રસ્તાને અસરકારક રાખવાનું આયોજન કરો.