મફત હાઈ-પ્રોટીન બતક ખોરાક: બગીચાના જીવડાંને ઈંડામાં ફેરવો

સૂકા ગોકળગાયના માંસમાં 53-83% સુધી કાચું પ્રોટીન હોઈ શકે છે, જ્યારે મોટાભાગના મરઘાં-બતક ખોરાકનો આધાર સોયાબીન મીલમાં આ ફક્ત 44-48% હોય છે. સોયા એક છોડમાંથી મળતું પ્રોટીન છે અને તેમાં ઘણીવાર લાયસિન અને મેથિયોનિન જેવા એમિનો એસિડ બહારથી ઉમેરવા પડે છે, જ્યારે જંગલી જીવડાંમાં આ એમિનો એસિડ પહેલેથી હાજર હોય છે, સાથે સરળતાથી શોષી શકાય તેવું કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ પણ. સરખામણીમાં, લાયસિન ગોકળગાયના માંસમાં લગભગ 4.2-9.0% હોય છે જ્યારે સોયાબીન મીલમાં ફક્ત 2.8-3.2%, અને કેલ્શિયમ 3.5-6.0% સામે ફક્ત 0.3-0.5%. જે બતકોને નિયમિત તાજા જીવડાં મળે છે તેમાં ઈંડા ઉત્પાદન સારું હોય છે, ખોરાક વધુ સારી રીતે શરીરમાં રૂપાંતરિત થાય છે, અને ઈંડાની જરદીનો રંગ કુદરતી કેરોટીનોઈડને કારણે ઘાટો અને સમૃદ્ધ હોય છે.

બે મુખ્ય રીતો છે: બતકોને સીધા ચરવા દેવા, અને જ્યાં બતક નાના છોડને કચડી શકે તેવી જગ્યાઓ માટે જાળ ગોઠવવી. સૌથી સરળ છે ડેમ્પ બોર્ડ પદ્ધતિ — બગીચાની હાર વચ્ચે જૂનું પ્લાયવુડ, તૂટેલી છતની શીટ કે ભીનું પૂંઠું પાથરો. દિવસની ગરમીમાં સ્લગ અને ગોકળગાય તેની નીચે ભેગા થાય છે, અને દરરોજ સવારે બોર્ડ ફેરવતાં ડઝનબંધ મળે છે — કાં તો બતકોને દેખરેખ હેઠળ ખવડાવો અથવા જાતે ડોલમાં ભેગા કરો.

ફરતું બતક-વાડું (તળિયા વગરનું, રોજ ખસેડાતું પોર્ટેબલ ઘર) ભમરા અને તીડોથી ભરેલા મોટા વિસ્તારને અસરકારક રીતે સાફ કરે છે, અને વાવણી પહેલાં શિયાળો પસાર કરતા જીવડાંને સાફ કરવા મોડી પાનખર કે વહેલી વસંતમાં ખાસ સારું કામ કરે છે. રાત્રે સક્રિય જીવડાં માટે ટોર્ચ અને બરણી લઈ હાથે સૌથી મોટા જીવડાં પસંદ કરો, અથવા આખી રાત માટે છીછરી બિયર જાળ (અથવા પાણી, ખાંડ અને યીસ્ટનું સસ્તું મિશ્રણ) ગોઠવીને દૂર-દૂરથી સ્લગ ખેંચો.

મરઘાં-બતક ઉછેરના કુલ ખર્ચમાં ખોરાક 70% સુધી હોઈ શકે છે, તેથી ચરેલો દરેક ગ્રામ પ્રોટીન સીધો તમારો ખોરાક-ખર્ચ ઘટાડે છે. ખર્ચ ઉપરાંત, આ ખેતર પર એક બંધ ચક્ર બનાવે છે: જીવડાં નીંદણ અને થોડા બલિદાન છોડ ખાય છે, બતક જીવડાં ખાય છે, અને બતકનું ખાતર ક્યારીઓને પોષણ આપે છે — કોઈ રાસાયણિક જંતુનાશક વગર જે એ જ માટીના સૂક્ષ્મજીવોને નુકસાન પહોંચાડત જેના પર તંદુરસ્ત બગીચો નિર્ભર છે.

સ્લગ, ગોકળગાય અને અળસિયાં ગેપવોર્મ (Syngamus trachea) લઈ જઈ શકે છે, આ એક પરોપજીવી કૃમિ છે જે બતકની શ્વાસનળીમાં ભરાઈ જાય છે અને મોં ખોલીને, ગરદન ખેંચીને શ્વાસ લેવાની તકલીફ પેદા કરે છે. બતકના બચ્ચાં સંપૂર્ણ પીંછાવાળા ન થાય ત્યાં સુધી તેમને ભારે સ્લગવાળા વિસ્તારોથી દૂર રાખો, અને સાવચેતી તરીકે સમયાંતરે કૃમિનાશક આપો.

ભમરાના સખત કવચ પચાવવા માટે પૂરતું ગ્રિટ ન હોય તો પાક-કોથળીમાં અવરોધ પેદા કરી શકે છે, તેથી હંમેશા અદ્રાવ્ય ગ્રિટનો બાઉલ ઉપલબ્ધ રાખો. અને જ્યાં રસાયણ છાંટવામાં આવ્યું હોય તેવા બગીચામાં બતકોને ક્યારેય ચરવા ન દો — 'જૈવિક' આયર્ન-ફોસ્ફેટ સ્લગ ચારો પણ વધુ માત્રામાં બતકને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, તેથી બતક-આધારિત જીવડાં નિયંત્રણ અપનાવતાં જ તમામ રાસાયણિક છંટકાવ બંધ કરો.

ચરવું ઋતુગત છે. ઠંડા શિયાળામાં જમીન થીજી જાય છે અને જીવડાં નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે, તેથી તમારી બતકો લગભગ સંપૂર્ણપણે ખોરાક પર નિર્ભર થઈ જાય છે. સૂકી ઋતુમાં, ભેજ પર નિર્ભર સ્લગ-ગોકળગાયની સંખ્યા ઘટી જાય છે, તેથી જીવડાંના સ્તર પર નજર રાખો અને ઉત્પાદન ઘટવા દેવાને બદલે રાશન વધારો.

એક બતક અઠવાડિયામાં સેંકડો સ્લગ-ભમરા ખાઈ શકે છે, તેથી નાના શહેરી પ્લોટમાં જીવડાં થોડા દિવસોમાં જ ખતમ થઈ શકે છે. જો જગ્યા મર્યાદિત હોય, તો ફક્ત બગીચા પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ઉછેરેલા મીલવોર્મ કે બ્લેક સોલ્જર ફ્લાય લાર્વા આખા વર્ષનો સારો પૂરક છે.

ચરવાની જગ્યા પાસે પણ પાણી રાખો, ફક્ત ઘરમાં નહીં — બતકોને ચીકણા સ્લગ ગળવા અને ચાંચ ધોવા માટે પાણી જોઈએ છે. ગંભીર ઉપદ્રવ હોય ત્યારે રાત્રે હાથે જીવડાં ભેગા કરી પાણીની ડોલમાં નાખો અને સવારે બતકોને આપો, બદલે એના કે તેમને ક્યારીઓમાં ફરવા દો અને છોડ કચડવા દો. તમારા ટોળાને સીટી કે અવાજ પર આવવાની તાલીમ આપો જેથી તેઓ તમને ખોરાક સાથે જોડે, અને આખા બગીચામાં સ્લગ સામે લડવાને બદલે એક ખૂણાને ઘટ્ટ, ભીના પરાળથી ઢાંકીને ઈરાદાપૂર્વક 'સ્લગ નર્સરી' બનાવો જેને નિયમિત ચરો.

અનુભવી પાળનારા ફક્ત જે મળે તે ભેગું કરવાને બદલે જીવડાંના જીવન-ચક્રનું સંચાલન કરે છે — જમીનનો એક ભાગ ઊંચા ઘાસ કે ઝાડીઓમાં છોડીને જીવડાં-અભયારણ્ય બનાવે છે, પછી દર ચાર અઠવાડિયે એક અઠવાડિયું બતકોને ત્યાં ફેરવે છે જેથી વસ્તી ફરી વધી શકે. ગોકળગાય-સ્લગની સંખ્યા સામાન્ય રીતે વહેલી વસંત અને મોડી પાનખરમાં સૌથી વધુ હોય છે, તેથી વધારાનો સંગ્રહ સૂકવવો કે ફ્રીઝ કરવો (થીજેલા ભમરા મહિનાઓ સુધી સારા રહે છે) નબળા મહિનાઓ માટે પ્રોટીન ભંડાર આપે છે.

આ જ સિદ્ધાંત ભારતની પરંપરાગત બતક ઉછેર વ્યવસ્થામાં પહેલેથી સારી રીતે કામ કરે છે — કેરળ, પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં પાક લણ્યા પછી બતકોને ડાંગરના ખેતરો અને માછલીના તળાવોમાં ફેરવવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ ગોકળગાય, જીવડાં અને બચેલું અનાજ ચરે છે અને સાથે ખેતરને ખાતર પણ આપે છે — બરાબર એ જ ચક્ર જે અહીં વર્ણવ્યું છે.